Gedaan met laden. U bevindt zich op: Hoe vrijwilligers bruggen bouwen tussen gevangenis en samenleving Verhalen uit het agentschap
Hoe vrijwilligers bruggen bouwen tussen gevangenis en samenleving
Stefaan Verhamme (66) zet zich in de gevangenissen van Leuven als geëngageerd vrijwilliger al enkele jaren in voor mensen in detentie. Wat begon als een zoektocht naar zinvol engagement na zijn loopbaan, groeide uit tot een diepgaande betrokkenheid bij mensen die zich op een kantelpunt in hun leven bevinden.
“Ik wilde iets doen voor een doelgroep die weinig sympathie krijgt. Mensen die kwetsbaar zijn, maar die je zelden hoort.”
Stefaan Verhamme
Vrijwilliger
Tijdens de Week van de Vrijwilliger zet onze afdeling Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden (HDG) graag de spot op vrijwilligers die mensen in detentie bijstaan, in de gevangenis en na hun vrijlating. Deze vrijwilligers helpen hen o.a. bij het zoeken naar een woonst, werk, hulpverlening enz. en vormen zo de brug tussen “binnen en buiten”. Stefaan Verhamme is één van hen.
Van het bedrijfsleven naar de gevangenis
Stefaan werkte 36 jaar bij Colruyt Group, op de hoofdzetel. “Ik deed de job graag, maar na mijn pensioen voelde ik dat ik nood had aan iets totaal anders. Ik ging op zoek naar vrijwilligerswerk dat echt betekenisvol kon zijn en maatschappelijk relevant. De gevangenis van Leuven was me niet onbekend. Als student pedagogie zat ik recht tegenover Leuven Centraal op kot. Ik vroeg me toen al vaak af hoe het leven achter die dikke muren zou zijn. Dat is altijd ergens blijven hangen.”
Hij nam contact op met VOCVO VZW (Organisatie die inzet op verhogen van zelfredzaamheid en geletterdheid van mensen in detentie, red.) en Groep Intro en begon met het begeleiden van gespreksgroepen voor mensen in detentie. “Elke woensdagavond begeleid ik in duo -tot op vandaag- een groep van zes tot acht mensen in de gevangenis van Leuven Centraal. Zo’n groep is heel divers: mensen van verschillende nationaliteiten en achtergronden praten samen over het dagelijkse leven, over politiek of over wat hen op dat moment bezighoud. Zonder verplichting, maar altijd in het Nederlands. Als dat voor sommigen te moeilijk is, help ik hen daarbij. Dan komt mijn achtergrond als pedagoog goed van pas.”
Maar de deelnemers komen niet om Nederlands te leren, wel omdat het hen deugd doet. “Mijn oorspronkelijke insteek was educatief,” vertelt Stefan. “Ik dacht: ik wil hen door taalversterking communicatief weerbaarder maken. Maar uit een evaluatie bleek dat ze daar niet in de eerste plaats voor komen. Waarom dan wel? Omdat wij luisteren naar hen, omdat ze vrijuit kunnen spreken zonder dat hun woorden tegen hen gebruikt kunnen worden. Om zich even weer mens te kunnen voelen.”
“We zullen als vrijwilliger ook nooit naar de feiten vragen waarom iemand vastzit,” zegt Stefaan. “Je kijkt naar de mens van vandaag, niet naar het verleden. Soms vertellen gedetineerden spontaan waarom ze vastzitten. Dan moet je de discipline hebben om daar niet op in te gaan. Het is eigenlijk beter dat je het niet weet. Je rol is niet oordelen, maar ondersteunen. We worden hierin ook heel goed voorbereid en opgevolgd door de professionals van Groep Intro (project Darius) en VOCVO. We hebben ook regelmatig overleg met de andere vrijwilligers om ervaringen uit te wisselen. Ons engagement is wat ons bindt.”
Brug Binnen Buiten: de eerste stap naar een nieuw leven buiten de gevangenis
Stefaan Verhamme, vrijwilliger
Brug Binnen Buiten zijn projecten waar de afdeling HDG, samen met haar netwerkpartners, op inzet om gedetineerden te ondersteunen wanneer zij de gevangenis mogen verlaten. Vrijwilligers, zoals Stefaan, spelen hierin een cruciale rol. “Een tweetal jaar geleden stelde Groep Intro mij het project Darius voor en vroeg of ik ook buddy wilde zijn. Dat leek mij een mooie aanvulling op de gespreksgroepen die ik leid, en dus heb ik ‘ja’ gezegd.
Als buddy begeleid Stefaan mensen in detentie bij de voorbereiding op hun vrijlating. Ze krijgen een uitgangsvergunning om praktische zaken te regelen en een buddy helpt hen daarbij.
“Die steun is heel divers,” legt Stefaan uit. “Dat gaat van samen naar de VDAB gaan om zich in te schrijven als werkzoekende of voor een opleiding, samen op intake gaan bij een therapeut of CAW enz. We stappen vaak samen door de stad. Voor iemand die jarenlang vastzit, is buiten zijn overweldigend,” verklaart Stefaan. “Er zijn zoveel nieuwe prikkels: het drukke verkeer, de stad die veranderd is, voor het eerst de bus of trein nemen enz.”
Dat voor veel mensen in detentie de stap naar buiten groot is, illustreert Stefaan met een anekdote. “Ik ging met iemand die al vijftien jaar in de cel zat naar het stadskantoor voor een nieuwe identiteitskaart. Onderweg merkte ik dat hij het moeilijk kreeg. We waren nog geen uur weg toen hij al terug wilde. Pas toen we terug in de gevangenis waren, kwam hij tot rust. Hoe langer iemand vastzit, hoe groter de drempel om terug te keren in de samenleving. Dan doet het deugd dat ik kan helpen om die drempel weer kleiner te maken.”
“Als het lukt, voel ik enorm veel dankbaarheid"
Het is geen evident vrijwilligerswerk, maar Stefaan heeft al meermaals ondervonden dat het werk van de vrijwilligers echt het verschil kan maken. “Op een dag begeleidde ik een man die een uitgangsvergunning had gekregen om naar een therapeut te gaan. Onderweg vertrouwde hij me toe dat hij niet wilde terugkeren naar de gevangenis. Ik begon op hem in te praten en uiteindelijk is alles zonder problemen verlopen.”
Stefaan heeft er nooit problemen mee gehad om personen in detentie te ondersteunen. “Het zijn mensen, zoals u en ik. Wij horen vaak maar één kant van het verhaal. Maar achter die verhalen zitten mensen met talenten, mensen die nood hebben aan contact, aan erkenning. Wat ik wel heb ervaren, is dat ze vaak een enorme rugzak te dragen hebben: instabiele thuissituaties, gebroken gezinnen, … Dat betekent niet dat iedereen met een moeilijke jeugd crimineel wordt. Maar het is toch opvallend. Sommigen hebben ook te kampen met mentale problemen of een verslavingsproblematiek.”
Een van de grootste uitdagingen bij re-integratie is herval. Niet zelden zoeken mensen na vrijlating opnieuw contact met oude netwerken. Soms uit gewoonte, soms uit eenzaamheid, soms bij gebrek aan alternatieven. Stefaan herinnert zich een jonge man die enthousiast begon aan een opleiding fietsenherstel. “Een stralende gast. Echt het zonnetje in huis, en met heel wat capaciteiten. Maar enkele weken later liep het mis door alcohol en foute vrienden. Dat is pijnlijk,” aldus Stefaan. “Verslaving is sterk. En nee zeggen tegen je oude omgeving is blijkbaar moeilijk soms. Je kan niet iedereen helpen, maar als het wel lukt zijn deze mensen heel dankbaar. Dat je echt iets kan betekenen, geeft zoveel voldoening.”
Op de vraag of het vrijwilligerswerk Stefaan verandert heeft als mens moet hij niet lang nadenken. “Die eerste keer dat je in een gevangenis binnenkomt, is een ingrijpende ervaring. De gevangenis van Leuven is sterk verouderd en je moet altijd wachten tot de deuren voor je geopend worden. Zo was ik een keer te lang aan het praten met enkele gedetineerden en was het tijd voor het appel. Iedereen wordt dan geteld en moet dus op zijn plaats blijven. Ik kon niet weg want de deuren werden voor een tiental minuten gesloten. Toen heb ik echt gevoeld wat het betekent om achter slot en grendel te zitten. Het doet je nadenken over straffen en tweede kansen krijgen. Ik geloof heel hard in een tweede kans krijgen, en door dit werk nog harder. Bijna alle gedetineerden komen ooit weer vrij, als wij hen kunnen helpen om een nieuwe start te maken, is de kans ook veel kleiner dat ze nieuwe feiten zouden plegen.”
Tijdens de Week van de Vrijwilliger staat dat engagement centraal. Vrijwilligers zoals Stefaan bouwen bruggen tussen binnen en buiten. Ze maken tijd vrij om echt in gesprek te gaan met de (ex-)gedetineerden. Ze geven hen ondersteuning, aandacht en vertrouwen. En soms is dat precies wat iemand nodig heeft om de eerste stap te zetten naar een betere toekomst.
Tineke Tailleur is als beleidscoördinator HDG in de Hulpgevangenis Leuven ook betrokken bij Brug Binnen Buiten. “Het is een verzamelnaam voor projecten waarbij vrijwilligers zich als buddy inzetten om mensen in detentie te begeleiden bij de overgang terug naar de samenleving. In verschillende gevangenissen bestaan er zulke projecten. Darius is er dus niet alleen in Leuven Centraal of in de Hulpgevangenis Leuven. De vrijwilligers bieden praktische en emotionele ondersteuning op verschillende levensdomeinen. Het zijn onze onzichtbare helden. Ik ben blij dat we hun belangrijk werk met dit interview meer zichtbaar kunnen maken.”
