---
title: "Voetafdruk biomassagebruik - algemeen"
date: 2024-11-19T10:00:00
bibliography: ../references.bib
link-citations: TRUE
thema:
  - Natuur & maatschappij
  - Ruimte
  - Landbouw
  - Bos
keywords:
  - voetafdruk
  - biomassa
  - consumptie
  - export
  - economie
lang: nl
tab: indicator
verantwoordelijke:
- Katrijn Alaerts <katrijn.alaerts@inbo.be>
always_allow_html: true
output: html_document
---

```{r setup, include = FALSE}
library(knitr)
opts_chunk$set(message = FALSE, warning = FALSE, echo = FALSE)
library(tidyverse)
library(git2rdata)
library(plotly)
source(file.path("..", "..", "inbo_theme.R"))
conflicted::conflicts_prefer(dplyr::filter, dplyr::pull, plotly::layout)
library(htmltools)
library(htmlwidgets)
set.seed(20200520)
setWidgetIdSeed(20200520)
options(htmlwidgets.TOJSON_ARGS = list(pretty = TRUE))
```

```{r data_inlezen}
gegevens <- read_vc("voetafdruk_totaal")
```
De **Vlaamse economie** heeft met een gebruik van meer dan 90 miljoen ton biomassa per jaar of bijna **14 ton per inwoner per jaar** een aanzienlijke impact op de ontginning van biomassa in de wereld.
Die impact is veel groter **buiten onze regiogrenzen** dan in Vlaanderen zelf.

Om de impact te verduidelijken, zijn drie types grafieken beschikbaar. Duid aan welke grafiek getoond moet worden. 

```{r code-grafiek-consumptie, echo = FALSE, message = FALSE}

facetnames <- c(
  `biomass` = "Biomassagebruik (Mt)",
  `deforestation` = "Ontbossing in de (sub)tropen (ha)",
  `lu` = "Landgebruik (km²)", `lu_crops` = "Akkerland (km²)",
  `lu_emissions` = "Koolstofuitstoot ontbossing en drainage (MtCO2)",
  `lu_forestry` = "Bosland (km²)", `lu_pasture` = "Weiland (km²)",
  `pdf` = "Soortenverlies door landgebruik (pdf)",
  `value` = "Toegvoegde waarde (miljoen €)")
colors <- c("buitenland - periode 1" = inbo_lichtblauw,
            "buitenland - periode 2" = inbo_steun_blauw,
            "binnenland - periode 1" = inbo_hoofd,
            "binnenland - periode 2" = inbo_steun_donkerroos,
            "totaal - periode 1" = inbo_steun_geelgroen,
            "totaal - periode 2" = inbo_groen)
lines <- c("buitenland - periode 1" = 2,
           "buitenland - periode 2" = 1,
           "binnenland - periode 1" = 2,
           "binnenland - periode 2" = 1,
           "totaal - periode 1" = 2,
           "totaal - periode 2" = 1)
breaks <- c(2010, 2012, 2014, 2015, 2016, 2017,
           2018, 2019)
labels <- c("2010", "2012", "2014", "2015", "2016", "2017",
           "2018", "2019")

p <- ggplot(gegevens %>%
                filter(type == "Vlaamse consumptie",
                        impact %in% c("biomass")),
                        aes(x = jaar,
                            y = val_impact_t,
                            group = locatie_periode,
                            colour = locatie_periode,
                            text = paste("Jaar:", jaar,
                                         "<br>", impacttext, ":", afgerond,
                                         "<br>Locatie:", locatie_periode,
                                         "<br>Aandeel:", perc, "%"))) +
  geom_line(aes(linetype = locatie_periode), lwd = 0.7) +
  geom_point() +
  facet_wrap(vars(impact), labeller = as_labeller(facetnames),
             scales = "free") +
  scale_colour_manual(values = colors, name = "") +
  scale_linetype_manual(values = lines, name = "") +
  scale_x_continuous(breaks = breaks, labels = labels) +
  theme_bw() +
  theme(legend.position = "bottom",
       panel.spacing = unit(1, "cm", data = NULL)) +
  guides(colour = guide_legend(nrow = 2)) +
  labs(x = "", y = "", title = "")
```

```{r code-grafiek-export, echo = FALSE, message = FALSE}
p2 <- ggplot(gegevens %>%
                filter(type == "Vlaamse export",
                        impact %in% c("biomass")),
                        aes(x = jaar,
                            y = val_impact_t,
                            group = locatie_periode,
                            colour = locatie_periode,
                            text = paste("Jaar:", jaar,
                                         "<br>", impacttext, ":", afgerond,
                                         "<br>Locatie:", locatie_periode,
                                         "<br>Aandeel:", perc, "%"))) +
  geom_line(aes(linetype = locatie_periode), lwd = 0.7) +
  geom_point() +
  facet_wrap(vars(impact), labeller = as_labeller(facetnames),
             scales = "free") +
  scale_colour_manual(values = colors, name = "") +
  scale_linetype_manual(values = lines, name = "") +
  scale_x_continuous(breaks = breaks, labels = labels) +
  theme_bw() +
  theme(legend.position = "bottom",
       panel.spacing = unit(1, "cm", data = NULL)) +
  guides(colour = guide_legend(nrow = 2)) +
  labs(x = "", y = "", title = "")
```

```{r code-grafiek-totaal, echo = FALSE, message = FALSE}
p3 <- ggplot(gegevens %>%
                filter(type == "totaal",
                        impact %in% c("biomass")),
                        aes(x = jaar,
                            y = val_impact_t,
                            group = locatie_periode,
                            colour = locatie_periode,
                            text = paste("Jaar:", jaar,
                                         "<br>", impacttext, ":", afgerond,
                                         "<br>Locatie:", locatie_periode,
                                         "<br>Aandeel:", perc, "%"))) +
  geom_line(aes(linetype = locatie_periode), lwd = 0.7) +
  geom_point() +
  facet_wrap(vars(impact), labeller = as_labeller(facetnames),
             scales = "free") +
  scale_colour_manual(values = colors, name = "") +
  scale_linetype_manual(values = lines, name = "") +
  scale_x_continuous(breaks = breaks, labels = labels) +
  theme_bw() +
  theme(legend.position = "bottom",
       panel.spacing = unit(1, "cm", data = NULL)) +
  guides(colour = guide_legend(nrow = 2)) +
  labs(x = "", y = "", title = "")
```

## {.tabset}

### Voetafdruk Vlaamse consumptie

```{r grafiek-consumptie, out.width = "60%", fig.width = 5, fig.height = 5, fig.cap = "Figuur 1: impact van de Vlaamse consumptie op het gebruik van biomassa in de wereld, uitgedrukt in miljoen ton. De impact is opgedeeld in 2 meetperiodes (2010 - 2016 en 2015 - 2019) die elk een verschillend economisch model als basis hanteren (zie tabblad metadata)."}

p <- ggplotly(p, tooltip = c("text")) %>%
    layout(legend = list(orientation = "h"), width = 500)
for (i in 7:12) {
 p$x$data[[i]]$showlegend <- FALSE
}
p <- ggplotly(p) %>%
 plotly::config(
      modeBarButtonsToRemove = list(
        "lasso2d", "select2d", "hoverClosestCartesian",
        "hoverCompareCartesian", "toggleSpikelines"
      ),
      displaylogo = FALSE
    )

p
```

### Voetafdruk Vlaamse export

```{r grafiek-export, out.width = "60%", fig.width = 5, fig.height = 5, fig.cap = "Figuur 2: impact van de Vlaamse export op het gebruik van biomassa in de wereld, uitgedrukt in miljoen ton. De impact is opgedeeld in 2 meetperiodes (2010 - 2016 en 2015 - 2019) die elk een verschillend economisch model als basis hanteren (zie tabblad metadata)."}

p2 <- ggplotly(p2, tooltip = c("text")) %>%
    layout(legend = list(orientation = "h"), width = 500)
for (i in 7:12) {
 p2$x$data[[i]]$showlegend <- FALSE
}
p2 <- ggplotly(p2) %>%
 plotly::config(
      modeBarButtonsToRemove = list(
        "lasso2d", "select2d", "hoverClosestCartesian",
        "hoverCompareCartesian", "toggleSpikelines"
      ),
      displaylogo = FALSE
    )
p2
```

### Voetafdruk Vlaamse economie

```{r grafiek-totaal, out.width = "60%", fig.width = 5, fig.height = 5, fig.cap = "Figuur 3: impact van de Vlaamse economie (consumptie + export) op het gebruik van biomassa in de wereld, uitgedrukt in miljoen ton. De impact is opgedeeld in 2 meetperiodes (2010 - 2016 en 2015 - 2019) die elk een verschillend economisch model als basis hanteren (zie tabblad metadata)."}

p3 <- ggplotly(p3, tooltip = c("text")) %>%
    layout(legend = list(orientation = "h"), width = 500)
for (i in 7:12) {
 p3$x$data[[i]]$showlegend <- FALSE
}
p3 <- ggplotly(p3) %>%
 plotly::config(
      modeBarButtonsToRemove = list(
        "lasso2d", "select2d", "hoverClosestCartesian",
        "hoverCompareCartesian", "toggleSpikelines"
      ),
      displaylogo = FALSE
    )
p3
```
## {.tabset-end}

## Definitie

De biomassavoetafdruk van onze **consumptie** toont hoeveel biomassagrondstoffen (groenten, fruit, granen, noten, zaden, vezels, hout...) wereldwijd ontgonnen worden voor de producten en diensten die we in Vlaanderen consumeren.
Die biomassa wordt gebruikt voor de productie van voeding, voeder, materialen, energie en chemische bestanddelen.
De biomassavoetafdruk van onze **export** berekent op dezelfde manier de biomassa nodig voor de diensten en de producten die we in Vlaanderen verwerken en weer exporteren.
De biomassavoetafdruk van onze **ganse economie** toont de som van het biomassagebruik voor consumptie en voor export. De biomassavoetafdruk van onze **consumptie** maakt deel uit van de [materialenvoetafdruk](https://ovam.vlaanderen.be/input-output-analyse-helpt-evoluties-vlaamse-materialenvoetafdruk-te-verklaren) (de versie gebaseerd op input-outputmodellering) die OVAM rapporteert.

De biomassavoetafdruk wordt hier getoond als onderdeel van een **set voetafdrukindicatoren** met een specifiek belang voor biodiversiteit.
Ze zijn gebaseerd op hetzelfde economische basismodel (zie [voetafdruk landgebruik en biodiversiteit](https://www.vlaanderen.be/inbo/indicatoren/voetafdruk-landgebruik-en-biodiversiteit-algemeen) en [voetafdruk ontbossing en koolstofuitstoot in de tropen](https://www.vlaanderen.be/inbo/indicatoren/voetafdruk-ontbossing-en-koolstofuitstoot-in-de-sub-tropen-algemeen)).
De indicatoren zijn onderling verbonden en vullen elkaar aan: de oogst van biomassa neemt land in beslag, waarvoor vaak planten en dieren moeten wijken of hele bossen verdwijnen.
De indicatoren tonen telkens andere facetten van onze impact, waarop het Vlaamse, federale en Europese beleid kunnen inspelen.

## Bespreking

### De Vlaamse economie steunt op biomassa uit het buitenland

De Vlaamse **economie** (geheel van onze consumptie en onze productie voor export) gebruikte tussen 2015 en 2019 (periode 2 in de grafiek) jaarlijks gemiddeld zo’n 91 miljoen ton biomassa, of 14 ton biomassa per inwoner (Figuur 3)[^1].
Ongeveer 40% daarvan is gericht op onze eigen **consumptie** (Figuur 1), zowat 60% dient voor de producten en diensten die we in Vlaanderen verwerken en dan weer **exporteren** (Figuur 2).
Het merendeel van die biomassa vindt haar **oorsprong buiten onze regiogrenzen**: bijna 90% van de biomassa die we nodig hebben om in onze eigen Vlaamse consumptie te voorzien, komt uit het buitenland.
Ook meer dan drie vierde van de biomassa die we in Vlaanderen verwerken en weer exporteren, halen we uit het buitenland.

[^1]: De cijfers verschillen van de cijfers gerapporteerd in het methodologische [achtergronddocument](https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/94464468/Alaerts_Stevens_Christi_2023_ImpactVlaanderenOpDeBiodiversiteitInDeWereld.pdf) [@AlaertsEtAl2023], omdat het economische basismodel intussen enkele correcties en aanpassingen onderging (zie tabblad metadata). Vooral de exportcijfers verschillen aanzienlijk, omdat het huidige basismodel een andere kijk op wederuitvoer reflecteert: producten die enkel verhandeld worden in Vlaanderen en er geen verdere verwerking ondergaan, zitten niet meer vervat in de impact van onze export. Dit om afstemming met de andere voetafdrukindicatoren van de Vlaamse overheid (koolstofvoetafdruk, materialenvoetafdruk) te verzekeren. Om dezelfde reden werd ook de indeling van producten en diensten in productgroepen grondig aangepast. Daarnaast verbeteren de basisdata en de methodes van dit relatief nieuwe onderzoeksdomein ook voortdurend.

### Het biomassagebruik schommelt, zonder duidelijke trend

Het biomassagebruik voor Vlaamse **consumptie** (Figuur 1) schommelt tussen 2010 en 2016 (periode 1 in de grafiek) rond een gemiddelde van ongeveer 34 miljoen ton of 5,1 ton/inwoner.
Tussen 2015 en 2019 (periode 2 in de grafiek) ligt het gemiddelde iets hoger, met 37 miljoen ton of zowat 5,6 ton/inwoner (Figuur 1).
Het aandeel biomassa uit het buitenland varieert in de ganse periode van 85 tot 90%, opnieuw zonder duidelijke trend.
De hoeveelheid biomassa die nodig is voor onze **export** (Figuur 2) fluctueert rond een gemiddelde van 54 miljoen ton of 8,2 ton/inwoner in periode 1 en 55 miljoen ton of zowat 8,3 ton/inwoner in periode 2.
Ook hier varieert het aandeel biomassa uit het buitenland in de hele periode tussen 74 en 79% zonder duidelijke trend.
Om echt van significante trends te kunnen spreken, zijn een langere studieperiode en een inschatting van de onzekerheid op de modelresultaten noodzakelijk (zie tabblad metadata).
De jaarlijkse schommelingen zijn toe te wijzen aan verschuivingen in ons consumptie- en productiepatroon, en dan vooral in de herkomst van de grond- en hulpstoffen die we gebruiken. Voor meer details: zie indicator [voetafdruk biomassagebruik - landen en sectoren](https://www.vlaanderen.be/inbo/indicatoren/voetafdruk-biomassagebruik-landen-en-sectoren).

### Waarom een voetafdruk voor biomassa?

De productie en oogst van biomassa vormen een **belangrijke drukfactor voor de biodiversiteit** in de wereld.
Vlaanderen onderschrijft **nationale en internationale afspraken** inzake biodiversiteit en duurzame ontwikkeling, zoals de federale strategie duurzame ontwikkeling, de federale biodiversiteitsstrategie, het Biodiversiteitsverdrag en de Agenda 2030 van de Verenigde Naties, de Europese Green Deal en Europese Biodiversiteitsstrategie 2030.
Om die afspraken na te komen, moeten we maatregelen nemen om onze voetafdruk op de biodiversiteit in het buitenland te beperken, de evolutie monitoren en daarover rapporteren.
De biomassavoetafdruk vormt, samen met de andere indicatoren uit de reeks, een **eerste stap** om verdere beleidsacties en rapportages richting te geven.

De focus van het **Vlaamse biodiversiteitsbeleid** ligt momenteel op wat er zich **binnen Vlaanderen** afspeelt.
Onze impact op de biodiversiteit in het buitenland komt nauwelijks in beeld.
In het Vlaams Energie- en Klimaatplan 2021 - 2030 stelt Vlaanderen zich wel tot doel om de **materialenvoetafdruk van de Vlaamse consumptie met 30% te doen afnemen tegen 2030** t.o.v. 2010.
De Beleidsnota Omgeving 2019-2024 verscherpte die doelstelling tot een reductie van 75% tegen 2050.
Het biomassagebruik voor Vlaamse consumptie maakt deel uit van de Vlaamse materialenvoetafdruk.
Een lagere materialenvoetafdruk kan onze zelfvoorzieningsgraad opkrikken en onze impact op de biodiversiteit in het buitenland verminderen.

### Wie is verantwoordelijk?

De toenemende globalisering van de economie, met wereldwijd verspreide productienetwerken en een consumptie die steeds verder reikt (bv. door online aankopen), maakt het **almaar moeilijker om verantwoordelijkheden aan te duiden en beleidseffecten op te volgen**.
Veranderingen in landgebruik en biodiversiteit zijn in elk land het resultaat van een **complex samenspel van processen**.
Internationale handel is een van de vele oorzaken en een **gedeelde verantwoordelijkheid** van verschillende landen.

### Wat kan Vlaanderen doen?

In de eerste plaats kan Vlaanderen zich opwerpen als een **pleitbezorger** voor internationale actie.
Want **Europese en internationale afspraken** zijn een noodzaak om onze impact écht te milderen.
Vlaanderen kan bijvoorbeeld zelf wel beslissen om enkel nog biomassa (bv. soja en afgeleide producten) in te voeren uit regio’s die geen grote biodiversiteitsverliezen meer lijden.
Maar als andere landen met een veel groter verbruik van die biomassa dat wel blijven doen, zal de Vlaamse actie **nauwelijks zichtbaar** zijn in de modelresultaten en op het terrein.
Nationale of regionale beleidsacties kunnen ook **onbedoelde neveneffecten** hebben: Vlaanderen kan ervoor kiezen om enkel duurzaam geteelde biomassa in te voeren uit een specifieke regio, maar daarmee het oorspronkelijke landgebruik op die locatie doen **opschuiven** naar regio’s waar de biodiversiteit nog volop verdwijnt.
Vlaanderen kan ook zijn eigen directe impact aanpakken, maar gelijktijdig in toenemende mate **verwerkte producten invoeren** (bv. vleesproducten) waarvan het risico op biodiversiteitsverlies veel minder gemakkelijk op te volgen is.

Zulke complexe wisselwerkingen zijn **moeilijk te vatten in enkele indicatoren**.
Ze vragen meer fundamentele aanpassingen in het kennissysteem waarmee we macro-economisch beleid en internationale handel aansturen.
De grootteorde van onze impact is evenwel duidelijk: met onze economische activiteiten en consumptiepatronen **overschrijden we ruimschoots de draagkracht van Vlaanderen**.

Om onze hoge voetafdruk aan te pakken, zijn **ook op Vlaams niveau nog bijkomende acties en een meer doorgedreven coördinatie van bestaande initiatieven mogelijk**.
Bestaande instrumenten zoals de Vlaamse Eiwitstrategie, de landbouw- en boswetgeving, het circulaire economiebeleid, het beleid rond duurzame overheidsopdrachten… zijn mee bepalend voor onze impact in de wereld en kunnen dus ook helpen om die impact te verbeteren.

## Referenties