Dag van de Biodiversiteit 2026: met efficiënter ruimtegebruik kunnen natuur en economie in Vlaanderen samen verder
De oppervlakte beschermde natuur in Vlaanderen groeit, maar ze blijft sterk versnipperd. Dat blijkt uit nieuwe cijfers over de toestand van de Vlaamse natuur. Hoewel 23% van Vlaanderen een beschermd statuut heeft, maakt slechts 20% deel uit van een ecologisch voldoende samenhangend netwerk, wat erop wijst dat de ecologische connectiviteit in grote delen van Vlaanderen nog beperkt is. De cijfers illustreren het belang van een efficiënt ruimtegebruik en van ruimtelijke samenhang voor het functioneren van ecosystemen. Vlaanderen gebruikt momenteel een relatief groot aandeel van zijn oppervlakte voor wonen, werken en infrastructuur in vergelijking met andere dichtbevolkte Europese regio’s met een vergelijkbaar sociaaleconomisch profiel.
Eind 2024 telde Vlaanderen 314.400 hectare beschermd gebied. Het nam tussen 2021 en 2024 toe met gemiddeld 1.200 hectare per jaar. Dit areaal omvat onder meer het Natura 2000-netwerk en het Vlaams Ecologisch Netwerk (VEN). Ondanks deze groei worden de langetermijndoelstellingen nog niet gehaald. Het VEN-netwerk beslaat momenteel 95.000 hectare, waarmee het ruim onder de doelstelling van 125.000 hectare blijft die destijds in het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen werd ingeschreven. De realisatie van planologisch groengebied verloopt traag en haalt momenteel slechts de helft van de oorspronkelijke ambities.
De kloof tussen papier en realiteit
Versnippering is één van de grootste uitdagingen voor de Vlaamse biodiversiteit. Een functioneel netwerk is noodzakelijk voor een veerkrachtige natuur. Enkel zo kunnen planten en dieren zich verplaatsen tussen gebieden en kunnen we gezonde populaties in stand houden. Vandaag is echter maar 20% van Vlaanderen te beschouwen als functioneel verbonden natuur.
De huidige evolutie toont aan dat er zeer grote inspanningen nodig zijn als Vlaanderen wil bijdragen aan internationale biodiversiteitsdoelstellingen, waaronder het mondiale streefdoel van 30% goed verbonden beschermde gebieden tegen 2030. Op basis van de huidige evolutie moet, om deze doelstelling te behalen, de realisatiegraad richting 2030 aanzienlijk versnellen, potentieel tot circa tienmaal het huidige tempo - van ongeveer 1.200 hectare naar circa 17.000 hectare bijkomende verbonden beschermde gebieden per jaar.
Ruimtebeslag als belangrijke drukfactor
De cijfers tonen aan dat het toenemende ruimtebeslag een grote druk legt op onze ecosystemen. ‘Ruimtebeslag’ is het deel van de ruimte dat dient voor huisvesting, industrie, handel, diensten, transport, recreatie, en land- en tuinbouwinfrastructuur zoals stallen en serres. Ook tuinen, parken en sportterreinen maken deel uit van het ruimtebeslag. Tussen 2015 en 2024 kwam er in Vlaanderen dagelijks gemiddeld 5 hectare bebouwde percelen bij. De Strategische visie Beleidsplan Ruimte Vlaanderen (2018) van de Vlaamse Regering heeft die trend nog niet kunnen keren.
De uitbreiding van het ruimtebeslag gaat ten koste van onze open ruimte: 73% van het nieuwe ruimtebeslag ontstond door de omvorming van graslanden. Graslanden, in het bijzonder bloemrijke graslanden, zijn belangrijk voor onze fauna en flora, en slaan ook veel koolstof op. Door het bijkomend ruimtebeslag verdwijnen waardevolle leefgebieden voor tal van planten en dieren, en raakt het landschap ook steeds sterker versnipperd. Dat bemoeilijkt de verplaatsing van soorten tussen natuurgebieden en vermindert tegelijk de capaciteit van het landschap voor waterinfiltratie, koolstofopslag en buffering tegen de gevolgen van klimaatverandering.
Versnippering heeft ook directe gevolgen voor de Europese natuurdoelen. Momenteel verkeren 42 van de 46 Europees beschermde habitats in Vlaanderen in een ongunstige staat van instandhouding, wat betekent dat hun oppervlakte, kwaliteit of ecologisch functioneren onvoldoende zijn om soorten en ecosystemen op lange termijn duurzaam te behouden. Voor een groot deel van deze habitats speelt ook de ruimtelijke isolatie van natuurgebieden een belangrijke rol. Daarnaast vertraagde de groei van de oppervlakte effectief natuurbeheer in 2025: waar er voorheen jaarlijks ongeveer 3.700 hectare bijkwam, ging het in 2025 om ongeveer 1.000 hectare. Effectief natuurbeheer streeft naar een verbetering van de natuurkwaliteit en creëert zo meer kansen voor bedreigde ecosystemen en soorten.
Efficiëntie als gemeenschappelijk doel
Natuurherstel en economische ontwikkeling hoeven geen tegenpolen te zijn als de beschikbare ruimte efficiënter wordt benut. In vergelijking met andere welvarende regio's met een hoge bevolkingsdichtheid kent Vlaanderen een relatief hoog ruimtebeslag. Regio’s zoals Zuid-Nederland, Noordrijn-Westfalen en Zuidoost-Engeland combineren een vergelijkbaar welvaartspeil met een lager aandeel ruimtebeslag (10 à 20%). In Vlaanderen bedraagt het ruimtebeslag inmiddels meer dan 25% van de oppervlakte.
Een efficiënter ruimtegebruik en het versterken van groenblauwe structuren, zowel in steden als in het buitengebied, dragen bij aan het verminderen van versnippering en het versterken van biodiversiteit. Die laatste levert immers belangrijke ecosysteemdiensten aan onze maatschappij en economie, onder meer zuiver water, grondstoffen zoals hout of voedsel. Verdere beleidsinspanningen rond ruimtelijke samenhang en ontharding kunnen daarbij ondersteunend werken.
—--------
Case: Natuurverbinding in de Heide
Tuinen en bermen fungeren als stapstenen voor fauna en flora, maar ook aaneengesloten natuurgebieden dragen bij als natuurverbinding, zoals in het Grenspark Kalmthoutse Heide, waar de Ossendrechtse Duinen (Nederland) werden verbonden met het Vlaamse deel van de Kalmthoutse Heide. Door het verwijderen van een bosgordel en het creëren van open plekken, kreeg een aantal doelsoorten van droge heide en stuifzand – zoals de nachtzwaluw en boomleeuwerik - meer kansen.
Naar de indicatoren
- Oppervlakte beschermde gebieden (2024)
- Oppervlakte afgebakend Vlaams Ecologisch Netwerk (2024)
- Oppervlakte extra planologisch groengebied (2024)
- Functionele connectiviteit van beschermde gebieden (2024)
- Oppervlakte met effectief natuurbeheer (2025)
- Omvang van ecosystemen (2022)
- Bebouwde percelen (2025)
- Staat van instandhouding van de habitats van Europees belang (2025)
- NARA 2020 - Ruimtegebruik in Vlaanderen en 9 sociaaleconomische topregio’s (2018)