De beleidsevaluatie bekijkt het kader van collectief maatwerk en de gevolgen voor de samenleving en bedrijven. Het onderzoek focust op drie aspecten:

1. De impact van collectief maatwerk op de arbeidsmarkt
2. De kosten en baten van collectief maatwerk
3. De impact van de maatregel op de financiële situatie van de maatwerkbedrijven

In dit luik van de studie werd gekeken naar de aspecten tewerkstelling, de duurzaamheid van de tewerkstelling en de netto-jobcreatie.

Tewerkstelling: Ongeveer de helft van de doelgroep had al werkervaring in de twee jaar voorafgaand aan het advies tot collectief maatwerk. 12,5% van de doelgroepwerknemers had gewerkt in de twee maanden voor het ontvangen van het advies. Na het ontvangen van het advies tot collectief maatwerk gaat ongeveer driekwart binnen de twee jaar aan de slag in het collectief maatwerk. De rest van de doelgroep blijft werkloos of vindt werk buiten collectief maatwerk.

Duurzaamheid van tewerkstelling: Collectief maatwerk zorgt ervoor dat doelgroepwerknemers relatief meer dagen aan het werk zijn. Werknemers binnen collectief maatwerk werkten gemiddeld ongeveer 200 dagen meer dan personen buiten collectief maatwerk. Bovendien zorgt collectief maatwerk voor een duurzamere tewerkstelling: werknemers binnen collectief maatwerk werken gemiddeld 629 dagen, tegenover 127 dagen buiten collectief maatwerk.

Netto-jobcreatie: De netto-jobcreatie door de maatregel collectief maatwerk bedraagt 87,75% per VTE. Anders verwoord: bijna 88% van de tewerkstelling door collectief maatwerk, is daadwerkelijk nieuwe tewerkstelling. Het aantal personen dat ook zonder collectief maatwerk aan de slag zou zijn gegaan, wordt ingeschat op 12,25%.

Het onderzoek vergeleek de kosten en baten van collectief maatwerk met een situatie zonder deze maatregel. De kosten en baten werden in kaart gebracht op micro- en macroniveau. Op macroniveau werden de bredere maatschappelijke en economische effecten van collectief maatwerk opgenomen. Op microniveau richtten de onderzoekers zich op de kosten en baten voor de individuele doelgroepwerknemer.

De waardering van de geïdentificeerde kosten en baten worden in een balans gezet. Deze balans geeft een overzicht van kosten en baten op macro- en microniveau per VTE per jaar, met telkens een kosten-batensaldo.

Op macroniveau is de balans positief. Elke voltijdse tewerkstelling in collectief maatwerk betekent een winst van 6.256,91 euro voor de samenleving. De overheid bespaart op uitkeringen aan leefloon, RIZIV, werkloosheid en inkomensvervangende tegemoetkomingen en ontvangt meer sociale bijdragen en belastingen. Naast de strikte overheidsuitgaven zijn er een aantal duidelijke maatschappelijke voordelen. Zo creëren de werknemers in collectief maatwerk een economische toegevoegde waarde. Daarnaast zijn werkenden minder betrokken bij criminaliteit en hebben ze lagere gezondheidskosten dan niet-werkenden. Dit saldo is niet direct budgettaire winst voor de overheid, maar kan ook ten goede komen van de maatschappij.

Ook op microniveau, het niveau van de individuele doelgroepwerknemer overstijgen de baten de kosten. Het berekende saldo komt uit op +7.356 euro. De werknemers verliezen uitkeringen, maar ontvangen een inkomen uit arbeid in het collectief maatwerk en ervaren een verbetering van hun psychosociaal welbevinden. Deze werknemers krijgen door hun tewerkstelling binnen collectief maatwerk meer eigenwaarde, toegang tot ondersteuning, structuur, een groter sociaal netwerk en ze leren vaardigheden en arbeidsattitudes.

Om een inzicht te krijgen in de financiële situatie van de maatwerkbedrijven, werden de winstgevendheid, liquiditeit en solvabiliteit bekeken van de collectief maatwerkbedrijven voor de periode 2017-2023.

De financiële situatie van de maatwerkbedrijven is over het algemeen positief. Eind 2023 behaalde 80% van maatwerkbedrijven een positief bedrijfsresultaat, een verbetering ten opzichte van 2022 (71%). Vijf kleinere maatwerkbedrijven hadden in 2021, 2022 en 2023 een negatief eindresultaat. Zij kunnen als financieel zeer zwak beoordeeld worden.

De liquiditeit van een bedrijf geeft aan in hoeverre een onderneming in staat is om op korte termijn aan zijn financiële verplichtingen te voldoen. Globaal is de liquiditeit van collectief maatwerkbedrijven sterk. 62% van de Vlaamse maatwerkbedrijven beschikt over een sterke of zeer sterke liquiditeit. De voorbije jaren zagen we meer maatwerkbedrijven met een zwakkere liquiditeitspositie. Die trend lijkt in 2023 wat gekeerd (12%). Verder blijkt dat de grotere ondernemingen een iets betere liquiditeitspositie hebben dan de kleinere bedrijven. De voormalige beschutte werkplaatsen hebben gemiddeld een betere liquiditeitspositie (3,5) dan de voormalige sociale werkplaatsen (2,7) en kringloopwinkels (2,2).

De solvabiliteitsratio geeft een indicatie van de mate waarin een onderneming in staat is om zijn langlopende schulden en verplichtingen te betalen. Globaal is de solvabiliteit van collectieve maatwerkbedrijven voldoende tot sterk. De voorbije jaren nam het aantal maatwerkbedrijven met een zwakkere solvabiliteitspositie echter toe. Deze trend zet zich ook in 2023 voort. In 2023 vertoonde 77% van de maatwerkbedrijven minstens een voldoende solvabiliteitsratio, een daling ten opzichte van 2022 (83,1%). De gemiddelde solvabiliteitspositie van de grootste ondernemingen ligt beduidend hoger dan deze van de kleinste ondernemingen. De voormalige beschutte werkplaatsen hebben gemiddeld een hogere solvabiliteitspositie dan de kringloopwinkels en de voormalige sociale werkplaatsen.

De collectief maatwerkbedrijven leunen in belangrijke mate op de subsidies die ze ontvangen, vooral van de Vlaamse overheid. Het aandeel subsidies en legaten doorheen de jaren schommelde tussen 45% en 48% van de totale bedrijfsopbrengsten. In de jaren 2022 en 2023 neemt het aandeel dat subsidies en legaten innemen terug wat toe, mogelijk door de moeilijkere economische situatie waarin meerdere maatwerkbedrijven verkeren.

De maatregel collectief maatwerk heeft een positieve impact op de arbeidsmarkt en creëert jobs die anders niet zouden bestaan. Naast een hogere tewerkstelling zorgt collectief maatwerk ook voor een hoger aantal tewerkgestelde dagen en duurzamere tewerkstelling bij de doelgroep. Collectief maatwerk creëert daarnaast positieve effecten voor de samenleving. De baten voor de maatschappij overtreffen de gemaakte kosten van de maatregel. Ook voor de individuele doelgroepwerknemer is de winst positief.

Daartegenover staat een relatief hoge budgettaire nettokost voor de overheid. De analyse van de financiële leefbaarheid toont het belang van overheidssubsidies aan voor maatwerkbedrijven. Subsidies maken een belangrijk deel uit van de bedrijfsopbrengsten (45-48%). De maatwerkbedrijven hebben de afgelopen jaren een aantal schokken (Covid-19, energiecrisis en inflatie) doorgemaakt die een weerslag hebben gehad op hun winstgevendheid, liquiditeit en solvabiliteit. De maatwerkbedrijven zijn deze schokken relatief goed te boven gekomen. Toch zou een vermindering van overheidssubsidies op relatief korte termijn al een impact kunnen hebben op hun werking. In het verlengde daarvan en met het oog op de toekomst, is het belangrijk dat collectief maatwerkbedrijven nadenken over hoe ze waarde kunnen blijven creëren in een evoluerende, economische context.