Na de laatste fusieronde in 2025 bleef het even stil rond vrijwillige fusies van gemeenten. Tot Vlaams minister Crevits vorige week de nieuwe spelregels aankondigde voor een nieuwe fusiegolf, de derde in rij. In de commissie Binnenlands Bestuur verwezen de commissieleden regelmatig naar ons evaluatierapport. Hoog tijd dus om even achter de schermen te kijken. Liesbeth De Moor en Bjorn Ceuppens (ABB) nemen ons mee doorheen het wordingstraject van het rapport.
Wat was jullie exacte rol in het hele evaluatieproces?
Liesbeth: “Wij waren in het volledige proces betrokken: van de brainstorm over de aanpak en de afbakening van de evaluatie tot de verwerking en analyse van de interviews en vragenlijsten. Samen met een aantal collega’s schreven we onze bevindingen uiteindelijk uit in het evaluatierapport.”
Hoever zijn jullie gegaan met die evaluatie?
Bjorn: “De beleidsevaluatie geeft inzicht in het volledige proces van een vrijwillige fusieoperatie in 2025. We namen het concrete procesverloop van een fusie onder de loep, net als onze ondersteuning aan de lokale besturen op organisatorisch en juridisch vlak, de Vlaamse en federale impactanalyse en ten slotte ook het traject digitale toepassingen en adreswijzigingen.”
Een hele boterham dus. Hoe begin je daaraan?
Bjorn: “Eerst moet je uitmaken welke onderdelen van het fusieproces je wil evalueren. Daarvoor grepen we naar een gekende interne methodiek. Zo wisten we vrij snel welke beleidsinstrumenten we exact wensten te evalueren en welke criteria we zouden hanteren.”
Liesbeth: “In een tweede fase hebben we heel wat stakeholders bevraagd over de verschillende aspecten van het fusieproces. De antwoorden op onze onderzoeksvragen vertaalden we door naar het evaluatierapport in combinatie met onze visie als coördinerend agentschap.”
Hoe verliep die bevraging?
Liesbeth: “We deden dit grotendeels aan de hand van interviews, organiseerden enkele focusgroepen en legden schriftelijke vragen voor aan sommige partners. Deze kwalitatieve methode om data te verzamelen, leverde ons heel veel informatie op waarmee we de voorbije zomer aan de slag konden.”
Ik heb al begrepen dat jullie het grondig aangepakt hebben, maar hoe ruim gingen jullie om stakeholders te bevragen?
Bjorn: “De impact van een fusie van gemeenten is wijdverspreid. Hierdoor was het voor ons belangrijk om zoveel mogelijk verhalen en ervaringen te horen. Voor de input van onze evaluatie bevroegen we burgemeesters, gouverneurs, (ex) algemeen en financieel directeurs, transitiemanagers, softwareleveranciers, VVSG, Vlaamse en federale entiteiten, Poolstok, Het Facilitair Bedrijf, Digitaal Vlaanderen, Departement Financiën en Begroting en ABB-collega’s.”
Dat is een hele waslijst. Hoeveel tijd nam dat in beslag?
Liesbeth: “Na de gemeentefusies van 1 januari 2025 ontstonden een aantal administratieve problemen, zoals adreswijzigingen die niet meteen doordrongen tot in de gps-systemen of voertuigen die je de eerste weken niet kon inschrijven omdat het nieuwe adres zogezegd niet bestond bij de bevoegde overheden. Voor onze minister waren al die problemen de aanleiding om een evaluatie van de fusies aan te kondigen. De eerste brainstormsessies startten in maart 2025, tijdens de zomer volgde de analyse van alle data en tegen 24 december was het evaluatierapport klaar.”
Het fusietraject eindigt ook niet op dag 1 van de fusie. Fuseren brengt ook transitiekosten met zich mee waardoor de baten, zoals een verhoogde capaciteit en een betere dienstverlening, op korte termijn uitvlakken.
Liesbeth De Moor
Beleidsmedewerker Fusies
Een knappe prestatie. Wat zijn de voornaamste conclusies die jullie kunnen trekken uit het onderzoek?
Liesbeth: “Heb je even? Het is niet evident om dat op enkele regels uit de doeken te doen. Op grote lijnen onthoud ik dit. Gemeenten kiezen op vrijwillige basis voor een fusie om hun bestuurskracht te vergroten en om beter voorbereid te zijn op de huidige en toekomstige maatschappelijke uitdagingen. Het fusietraject is voor hen een heel intensief veranderingstraject dat tijd nodig heeft. Het is een maatwerktransitie waardoor de ervaringen verschillen van bestuur tot bestuur.”
Wat springt er het meest in het oog?
Bjorn: “Veranderen is niet evident. Het vergt een nieuwe organisatiestructuur en leidt onvermijdelijk tot bezorgdheden bij het personeel. Daar gaat veel aandacht naartoe, net als naar de creatie van draagvlak bij de lokale bevolking.”
Liesbeth: “Het fusietraject eindigt ook niet op dag 1 van de fusie. Fuseren brengt ook transitiekosten met zich mee waardoor de baten, zoals een verhoogde capaciteit en een betere dienstverlening, op korte termijn uitvlakken.”
Welke lessen trekken jullie uit de tweede vrijwillige fusieronde?
Liesbeth: “Het stimuleringspakket zal er in de toekomst anders uit zien. De berekening van de schuldovername verandert bijvoorbeeld. Maar we moeten ook een aantal aanpassingen doorvoeren aan het decretale kader en aan het procesverloop.”
Bjorn: “Ons eigen ondersteuningsaanbod voor de lokale besturen zullen we ook verfijnen op basis van de vergaarde kennis en ervaring. Bij de Vlaamse fusieoperatie van 2031 neemt ABB opnieuw een coördinerende rol op. Zo kunnen we snel risico’s identificeren en aanpakken tijdens het proces.”
Veranderen is niet evident. Het vergt een nieuwe organisatiestructuur en leidt onvermijdelijk tot bezorgdheden bij het personeel. Daar gaat veel aandacht naartoe, net als naar de creatie van draagvlak bij de lokale bevolking.
Bjorn Ceuppens
Beleidsmedewerker Fusies
Wat was de grootste uitdaging tijdens dit evaluatietraject?
Bjorn: “Vooral de eerste fase van de evaluatie was het moeilijkst. Wat willen we evalueren? Wie betrekken we bij? Hoe voeren we de evaluatie uit? Daarover moesten we toch heel hard nadenken.”
En nu? Wat zijn de vervolgstappen?
Liesbeth: “Op 16 januari 2026 heeft de Vlaamse Regering de conceptnota voor de volgende vrijwillige fusies van gemeenten besproken. De komende maanden ontwerpen we een besluit voor de schuldovername en bereiden we een wijziging van het Decreet over het lokaal bestuur (DLB) voor. En tussendoor optimaliseren we ons ondersteuningsaanbod verder.”
