Mechelen - Van wijkverbeteringscontract naar structurele wijkwerking: de lessen van PRO Arsenaal
Naar aanleiding van de Covid-crisis lanceerde de vorige Vlaamse Regering in 2021 een oproep rond wijkverbeteringscontracten. Het doel was om uitdagingen in buurten en wijken meer integraal en samenhangend aan te pakken. Met het wijkverbeteringscontract PRO Arsenaal koos Stad Mechelen voor een geïntegreerde aanpak van veiligheid, wonen, sociale cohesie en leefbaarheid in de wijk Arsenaal.
Na 5 jaar tonen resultaten dat zo’n geïntegreerde gebiedsgerichte aanpak echt het verschil kan maken. Welke lessen kunnen we trekken uit het project PRO Arsenaal?
Veiligheid: investeren in kansen voor jongeren via open hiring
Eén van de meest vernieuwende onderdelen van PRO Arsenaal was het A-Team, gebaseerd op het principe van Open Hiring. Maatschappelijk kwetsbare en laaggeschoolde jongeren werden zonder klassieke sollicitatieprocedure opgeleid tot toezichthouder in de wijk, met als doel om door te stromen naar de reguliere arbeidsmarkt.
Mooi was dat de stad hiermee 2 doelstellingen combineerde:
- Jongeren kregen kansen op persoonlijke ontwikkeling en arbeidsmarktparticipatie;
- Zij zorgden voor een versterkte sociale controle en cohesie in de wijk door hun zichtbare aanwezigheid.
Een belangrijk deel van de deelnemende jongeren stroomde door naar werk of opleiding. Een moeilijkheid was wel dat de doorstroom naar de veiligheidssector niet evident bleek. Verschillende jongeren botsten op structurele drempels, zoals het niet slagen voor veiligheidsscreenings op basis van hun verleden. Een aandachtspunt was ook dat zo’n open hiring-aanpak een intensieve begeleiding en omkadering vergt.
Woningkwaliteit: van controle naar woonzekerheid
PRO Arsenaal zette sterk in op het verbeteren van de woningkwaliteit en het versterken van woonzekerheid. Daarbij stond niet enkel handhaving centraal, maar vooral een combinatie van begeleiding en samenwerking met eigenaars en huurders.
Het woonzekerheidsplan vertrekt hierbij vanuit vijf types mogelijk problematische woonsituaties
- Leegstaande of verwaarloosde woningen
- Huurwoning waarvan de huurder niet in staat is om ze goed te onderhouden
- Woning waarvan eigenaar niet in staat is dit zelf te renoveren tot minimaal kwaliteitsniveau
- Woning waarvan verhuurder niet in staat is dit zelf te renoveren tot minimaal kwaliteitsniveau (bonafide verhuurder)
- Huurwoning dat verhuurder niet in goede staat wil brengen of houden (malafide verhuurders)
De instrumenten die Mechelen bundelt vallen onder drie categorieën:
- Problemen voorkomen met woonbegeleiding, garantiemechanismen, aanpak leegstaande panden, enz.
- Escalatie vermijden door gepaste begeleiding en instrumentarium bij uithuiszetting, huurbetwistingen, enz.
- Crisissituaties aanpakken met tijdelijke herhuisvesting, crisiswoningen, signalen naar handhaving en politie bij malafide woonsituaties, enz.
Collectieve renovatie: bewoners ontzorgen en samen vooruit
Een andere innovatie binnen PRO Arsenaal was de aanpak van collectieve renovatie. In plaats van individuele eigenaars elk apart te benaderen, werden bewoners gezamenlijk ondersteund bij renovatievraagstukken. Deze aanpak verlaagde drempels, zorgde voor schaalvoordelen en maakte het voor bewoners eenvoudiger om renovatieplannen effectief uit te voeren. Bovendien versterkte het de sociale dynamiek in de wijk doordat bewoners elkaar motiveerden en ervaringen uitwisselden.
Mechelen koos hierbij volop de kaart van ontzorging met een proactieve aanpak rond vergunningen en ingebruikname openbaar domein, pre-screening aannemer(s) en controle nadien, een renovatiemobiel waar de gebruikte renovatiematerialen konden bekeken worden, enz. Op die manier slaagde Mechelen erin om tot een grotere renovatiegraad te komen dan normaal en ook types bewoners te betrekken die vaak moeilijker te motiveren zijn (vb. gepensioneerden, verhuurders, ...).
Collective Impact als motor van verandering
PRO Arsenaal werd opgezet volgens het Collective Impact Model, waarbij overheid, sociale organisaties, bewoners en andere partners samenwerken rond een gedeelde agenda. Dit leidde tot een samenspel van elkaar versterkende acties waaronder ook de aanleg van groen en speelplekken, sociale evenementen zoals Storyfest. Een belangrijk aspect van het Collective Impact Model is dat resultaten en effecten goed opgevolgd worden. Dit resulteerde o.a. in:
- Een stijging van 9% naar 22% van bewoners die zich mee ingezet hebben voor de organisatie van een activiteit in de wijk.
- Een stijging van 21% naar 47% van bewoners die deelgenomen hebben aan een activiteit in de wijk.
- Een significante toename in de groenbeleving, plekken en activiteiten voor jongeren en ouderen…
Hoe gaat Mechelen nu verder?
PRO Arsenaal was een proeftuin voor een nieuwe manier van werken. De belangrijkste les is dat leefbaarheid, veiligheid en woonkwaliteit niet duurzaam verbeteren via tijdelijke projecten, maar via een langdurige aanwezigheid in de wijk, sterke partnerschappen en een geïntegreerde aanpak. Daarom kiest Stad Mechelen ervoor om de opgedane ervaring niet af te sluiten, maar structureel te verankeren. De methodieken, samenwerkingsverbanden en instrumenten die in Arsenaal werden ontwikkeld, vormen vandaag de basis voor een bredere werking in 5 Mechelse focusbuurten. Daarbij blijft de stad inzetten op de elementen die volgens bewoners en partners het grootste verschil maken: nabijheid, vertrouwen, een sterke buurtregie, samenwerking tussen wonen, sociale cohesie en veiligheid, en ruimte voor bewonersinitiatief.
Zo groeit wat begon in Arsenaal uit tot een blijvende investering in sterke buurten doorheen heel Mechelen: niet één wijk verbeteren, maar een stedelijk model ontwikkelen dat ook in andere buurten duurzame verandering mogelijk maakt.