VB 26084 - Wijziging huwelijksovereenkomst scheiding van goederen - toevoeging toekenningsbeding
- Nummer
26084
- Datum beslissing
5 oktober 2026
- Publicatiedatum
9 november 2026
Heffing
- Erfbelasting
Wettelijke basis
- art. 2.7.1.0.2. VCF
- art. 2.7.1.0.3. VCF
- art. 2.7.1.0.4. VCF
- art. 2.7.1.0.5. VCF
- art. 3.17.0.0.2. VCF
I. Voorwerp van de aanvraag
1. De aanvragers wensen de bevestiging te verkrijgen dat:
- de wijziging van hun huwelijksovereenkomst d.d. xx.xx.2021 door toevoeging van een optioneel verblijvingsbeding met betrekking tot de goederen die tussen hen in onverdeeldheid zijn;
- de wijziging van hun huwelijksovereenkomst d.d. xx.xx.2023 houdende de schrapping van het finaal verrekenbeding bij overlijden; en
- de toevoeging van een optioneel toekenningsbeding met betrekking tot de eigen goederen van elke echtgenoot,
niet onder de toepassing vallen van de artikelen 2.7.1.0.2, 2.7.1.0.3, lid 1, 3°, 2.7.1.0.4, 2.7.1.0.5, 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF, en dat ze ook geen van deze bepalingen frustreren, zodat ook de algemene misbruikbepaling van artikel 3.17.0.0.2 VCF daarop niet van toepassing is.
De verrichtingen hebben op fiscaal gebied nog geen uitwerking gehad
2. De aanvraag tot voorafgaande beslissing kan ook geldig worden gevraagd over de reeds ondertekende huwelijksovereenkomsten uit het verleden (waaronder de huwelijksovereenkomst d.d. xx.xx.2021 houdende de toevoeging van het verdelingsbeding m.b.t. onverdeeldheden en de huwelijksovereenkomst d.d. xx.xx.2023 houdende de schrapping van het finaal verrekenbeding). De verrichtingen hebben op fiscaal gebied tot op vandaag nog geen uitwerking gehad.
Overeenkomstig artikel 3.22.0.0.1., §1 tweede lid VCF wordt onder een voorafgaande beslissing verstaan “de juridische handeling waarbij de bevoegde entiteit van de Vlaamse administratie overeenkomstig de bepalingen die van kracht zijn, vaststelt hoe de bepaling van deze codex wordt toegepast op een bijzondere situatie of verrichting, die op fiscaal vlak nog geen uitwerking heeft gehad”.
Een deel van de verrichtingen vond reeds plaats op het ogenblik van de indiening van deze aanvraag. Dit neemt niet weg dat de verrichtingen fiscaal nog geen uitwerking kregen, en uw Dienst in afwachting hiervan nog een beslissing hierover kan nemen.
Er is immers nog geen beroep gedaan op de bedingen die het voorwerp vormen van deze aanvraag: het verdelingsbeding met betrekking tot de onverdeelde goederen in de bestaande huwelijksovereenkomst, zal maar (fiscaal) uitwerking krijgen op het ogenblik dat het huwelijk ontbonden wordt door overlijden.
Aanvragers vermelden verder ter volledigheid nog dat uw Dienst al diverse voorafgaande beslissingen in vergelijkbare omstandigheden afleverde.
De duurtijd van de voorafgaande beslissing
3. Artikel 3.22.0.0.1, §4, lid 1 VCF stelt dat een beslissing wordt getroffen voor een termijn die niet langer mag zijn dan vijf jaar, tenzij indien het geval dat voorwerp is van de aanvraag, een langere termijn rechtvaardigt.
Wanneer de rulingaanvraag betrekking heeft op de registratiebelasting, is deze termijn van vijf jaar ruim voldoende. Bij kwesties omtrent erfbelasting, meer bepaald de toepassing van bepaalde fictiebepalingen, is dit geheel anders. De heffing zal immers – naar alle verwachting – pas vele jaren later plaatsvinden, bij overlijden van een van de echtgenoten.
Een voorafgaande beslissing inzake erfbelasting is volgens aanvragers een geval waarin het voorwerp van de aanvraag automatisch een langere duurtijd rechtvaardigt en vereist aldus niet dat de aanvragers expliciet de bevestiging vragen voor een langere duurtijd. We begrepen dat het standpunt van de Vlaamse belastingdienst is dat de verlenging van de duurtijd uitdrukkelijk moet worden gevraagd.
We wensen dan ook voor onderhavige aanvraag een verlengde duurtijd aan te vragen, meer bepaald tot aan de ontbinding van het huwelijk van de echtgenoten door overlijden.
II. Omschrijving van de verrichting(en)
II.A. Identiteit van de aanvrager en de partijen
4. De aanvraag wordt ingediend door Meester […], advocaat bij […], kantoor houdende te […], namens:
de heer X, van Belgische nationaliteit, met rijksregisternummer […], geboren te […] op xx.xx.1964 (hierna ook genoemd: “X” of “vader”) en zijn echtgenote, mevrouw Y, van Belgische nationaliteit, met rijksregisternummer […], geboren te […] op xx.xx.1967 (hierna ook genoemd: “Y” of “moeder”) (moeder en vader worden hierna ook samen genoemd: “ouders”).
X en Y wonen samen te […].
De aanvragers hebben twee meerderjarige gemeenschappelijke kinderen:
- de heer A, van Belgische nationaliteit, met rijksregisternummer […], geboren te […] op xx.xx.1997, ongehuwd, wonende te […] (hierna ook genoemd: “A”);
- de heer B, van Belgische nationaliteit, met rijksregisternummer […], geboren te […] op xx.xx.1998, ongehuwd, wonende te […] (hierna ook genoemd: “B”).
X, Y, A en B hebben allen de Belgische nationaliteit en hebben al meer dan vijf (5) jaar hun fiscale woonplaats in het Vlaamse Gewest.
II.B. Beschrijving van de voorgenomen verrichting(en)
1. Voorgaande feiten
5. X en Y zijn gehuwd op xx.xx.1991 voor de ambtenaar van de burgerlijke stand te […] onder het stelsel van scheiding van goederen ingevolge akte verleden voor notaris […] te […] op xx.xx.1991.[1] In hun oorspronkelijke huwelijksovereenkomst hadden zij een contractuele erfstelling opgenomen teneinde de langstlevende te beschermen in geval van ontbinding van het huwelijk door overlijden van het grootst beschikbaar deel in volle eigendom en in vruchtgebruik (artikel 5).
De aanvragers hebben hun huwelijksvermogensstelsel voor een eerste maal gewijzigd ingevolge akte verleden voor notaris […] te […] op xx.xx.2016 met behoud van het stelsel, maar waarbij de contractuele erfstelling opgenomen in artikel 5 van de huwelijksovereenkomst werd vervangen door een optioneel finaal verrekenbeding bij overlijden.[2]
Vervolgens hebben de aanvragers hun huwelijksvermogensstelsel een tweede maal gewijzigd bij akte verleden voor notaris […] te […] op xx.xx.2021, met behoud van het stelsel, door de toevoeging van een optioneel verblijvingsbeding met betrekking tot de onverdeelde goederen tussen hen.[3] Het voorwerp van de aanvraag zal tevens betrekking hebben op de toevoeging van het verblijvingsbeding. Het optioneel karakter van het verblijvingsbeding laat de langstlevende echtgenoot toe om alle tussen hen bestaande onverdeeldheden, één of meerdere van deze onverdeeldheden, of geen enkele onverdeeldheid, te kiezen in volle eigendom en dit als huwelijksvoordeel.
Het verblijvingsbeding is optioneel geformuleerd, zodat het slechts uitwerking krijgt voor zover de langstlevende kiest om een, meer of alle onverdeeldheden integraal aan hem/haar in volle en exclusieve eigendom te laten toekomen. De keuze kan door de langstlevende echtgenoot per onverdeeldheid worden uitgeoefend, maar is beperkt tot het kiezen van de volledige onverdeeldheid of het behouden van diens eigen aandeel in de onverdeeldheid.
Tot slot hebben X en Y een derde en laatste maal hun huwelijksvermogensstelsel gewijzigd, opnieuw met behoud van stelsel, ingevolge akte van xx.xx.2023 verleden voor notaris […] te […] door schrapping van het finaal verrekenbeding bij overlijden.[4]
Samengevat, de aanvragers zijn op heden gehuwd onder een stelsel van zuivere scheiding van goederen met een optioneel verblijvingsbeding met betrekking tot hun onverdeelde goederen.
2. Wens van de partijen
6. X en Y wensen hun huwelijksovereenkomst opnieuw te wijzigen. Ze wensen aan hun huwelijksstelsel een optioneel toekenningsbeding toe te voegen met betrekking tot de exclusieve eigen goederen die eigendom zijn van één van de echtgenoten.
3. Voorgenomen verrichting
7. De aanvragers zijn sinds de start van hun huwelijk (aldus 35 jaar) gehuwd onder een stelsel van scheiding van goederen.
Zij wensen het stelsel van scheiding van goederen te behouden, gelet op de vermogensrechtelijke autonomie van elke echtgenoot enerzijds en de bescherming van elke echtgenoot ten aanzien van schuldeisers van de andere echtgenoot anderzijds.
Dit neemt niet weg dat de aanvragers reeds van bij de start van hun huwelijk de bedoeling hebben gehad om elkaar maximaal te beschermen mocht één van hen overlijden. Deze verzorgingsgedachte wensen zij op vandaag nog altijd verder te zetten door er absoluut over te waken dat de toegang, het gebruiksrecht van, de zeggenschap over en het comfort van hun vermogens door de langstlevende maximaal gewaarborgd blijft.
De aanvragers wensen de verzorging op zodanige wijze te organiseren dat zij op vandaag niet moeten inboeten aan autonomie inzake het beheer en het bestuur van hun respectieve eigen vermogen. Deze wens ligt in lijn met de principes waarop de huwelijksovereenkomst van 1991 is gesteund.
De echtgenoten zijn sinds 1991 gehuwd en mijnheer X heeft gedurende het huwelijk een bepaald vermogen opgebouwd door zijn beroepsactiviteiten, terwijl mevrouw Y in mindere mate een vermogen heeft opgebouwd, onder meer door haar inzet en inspanningen ter vervulling van de gezinstaken. Het eigen vermogen dat is opgebouwd door mijnheer X kwalificeert als zogenaamde huwelijkse aanwinsten. Huwelijkse aanwinsten zijn goederen die de echtgenoten samen of afzonderlijk tijdens het huwelijk verkrijgen, door middel van hun inkomsten en van hetgeen ze op hun inkomsten sparen. Het is dan ook logisch dat de echtgenoten die aanwinsten tot het voorwerp willen maken van regelingen ter bescherming van elkaar. Ze gaat helemaal niet uit van enige intentie van mijnheer X om mevrouw Y, voor het geval zij langer zou leven, onder kosteloze titel te begiftigen, met andere woorden om haar kosteloos te verrijken of te begiftigen. De intentie is enkel om mevrouw Y toe te kennen waar ze, naar het oordeel van beide echtgenoten, op gerechtigd hoort te zijn door het huwelijk en de evenwichtige verdeling van de gezinstaken. Het is dus essentieel dat de uitgewerkte regeling niet als een schenking, maar wel als een huwelijksvoordeel kan worden gekwalificeerd.
Zij wensen daarom bijkomend (naast het verdelingsbeding met betrekking tot onverdeelde goederen) een wederkerig toekenningsbeding met betrekking tot alle goederen die exclusief tot hun respectieve eigen vermogens behoren als huwelijksvoordeel toe te voegen aan hun huwelijksvermogensstelsel. Op basis hiervan heeft de langstlevende echtgenoot de mogelijkheid om de exclusief eigen goederen van de eerststervende echtgenoot deels of geheel (in volle eigendom, blote eigendom of vruchtgebruik) in natura naar zich toe te trekken. Het optioneel toekenningsbeding heeft uitsluitend betrekking op de exclusief eigen goederen van de echtgenoten, met inbegrip van de onverdeelde aandelen die een echtgenoot (al dan niet samen met derden) bezit in goederen die niet in onverdeeldheid toebehoren aan de echtgenoten onderling. Goederen die in onverdeeldheid toebehoren aan de echtgenoten samen, worden uitdrukkelijk uitgesloten van het toepassingsgebied van dit toekenningsbeding.
Met het toekenningsbeding verleent:
- X aan Y, voor zover zij langer leeft, de volle en exclusieve eigendom van de goederen waarvan X exclusief eigenaar is op het moment van zijn overlijden en die niet in onverdeeldheid toebehoren aan X en Y samen. De regeling geldt louter voor de exclusief eigen goederen van X voor zover deze goederen op het ogenblik van zijn overlijden in natura in zijn vermogen aanwezig zijn;
- Y aan X, voor zover hij langer leeft, de volle en exclusieve eigendom van de goederen waarvan Y exclusief eigenaar is op het moment van haar overlijden en die niet in onverdeeldheid toebehoren aan X en Y samen. De regeling geldt louter voor de exclusief eigen goederen van Y voor zover deze goederen op het ogenblik van haar overlijden in natura in haar vermogen aanwezig zijn.
Het toekenningsbeding is evenwel optioneel. Als de langstlevende echtgenoot zich niet integraal op dit toekenningsbeding wenst te beroepen, kan deze per goed kiezen of deze een deel of het geheel van deze goederen wenst over te nemen, alsook of dit een volle eigendom, blote eigendom of vruchtgebruik zal gebeuren. Dit laat de langstlevende echtgenoot toe te bepalen of goederen al dan niet deel uitmaken van de vereffening-verdeling van de nalatenschap van de eerststervende echtgenoot. Indien de langstlevende echtgenoot geen (tijdige) keuze maakt, wordt het toekenningsbeding niet toegepast. Alle toe te kennen goederen behoren dan tot de nalatenschap van de eerststervende echtgenoot.
III. Motivering van de aanvraag
1. Algemene motivering voor al deze verrichtingen
1. De vermogensrechtelijke autonomie van beide echtgenoten
8. De echtgenoten kozen bij de aanvang van hun huwelijk voor een stelsel van scheiding van goederen naar Belgisch recht. Ieder van hen wil steeds eigenaar blijven van zijn of haar opgebouwd vermogen, en wil ook naar de toekomst exclusief eigenaar blijven van het door ieder van hen nog te verkrijgen of op te bouwen vermogen. De echtgenoten willen in het beheer van hun inkomsten en van hun vermogens de ruimste autonomie genieten en behouden. Ook willen ze dat ieder van hen maximaal beschermd blijft tegen het risico van schulden die door de andere echtgenoot zijn aangegaan.
De echtgenoten wilden evenwel dat deze scheiding van goederen, die voor de verdere duur van het huwelijk moest blijven bestaan, werd/wordt aangevuld met een eerlijke evenwichtige en billijke huwelijksvermogensrechtelijke regeling tussen hen bij overlijden.
De optionele bedingen (van ongelijke verdeling en toekenning) zijn volkomen verenigbaar met de autonomie die de echtgenoten voor zichzelf voorbehouden door (het bestendigen van) de keuze voor een stelsel van scheiding van goederen.
De bedingen slaan op de goederen die op het ogenblik van ontbinding van het stelsel door overlijden in natura in het vermogen van de echtgenoot aanwezig zijn. Tijdens het leven behoudt iedere echtgenoot dus in ruime mate zijn/haar vermogensrechtelijke autonomie met betrekking tot alle eigen goederen (beperkt uiteraard door de dwingende regels van het huwelijksvermogensrecht en de regels van het gemeen recht inzake onverdeeldheden).
2. Huwelijksvoordelen creëren
9. De belangrijkste beweegreden die de echtgenoten ertoe bracht deze regeling in hun huwelijksovereenkomst op te (willen) nemen, ligt in de kwalificatie ervan als huwelijksvoordelen. De echtgenoten kiezen voor bedingen die deel uitmaken van hun huwelijksvermogensstelsel. De keuze voor een stelsel van scheiding van goederen is voor hen slechts een eerlijke, evenwichtige en billijke regeling als het met deze bedingen gepaard gaat. Deze regeling beoogt immers de hardheid van de zuivere scheiding van goederen te verzachten en te corrigeren.
De aanvragers werden doorheen de jaren opeenvolgend geadviseerd door verschillende adviseurs, te weten (in volgorde) […], hun private banker bij […], en notaris […] te […]. Deze adviseurs hebben, onafhankelijk van elkaar, de aanvragers geadviseerd inzake de wederzijdse huwelijksvermogensrechtelijke bescherming binnen het stelsel van scheiding van goederen. De opeenvolgende keuze voor de verschillende huwelijksvoordelen is bijgevolg een louter gevolg van de feitelijke situatie waarbij de aanvragers zich gaandeweg, organisch door verschillende adviseurs lieten begeleiden. Elke adviseur gaf een bepaald advies aan de aanvragers die dit dienvolgens hebben geïmplementeerd. Dit resulteerde uiteindelijk in een aaneenschakeling van wijzigingen aan hun huwelijksvermogensstelsel.
Op heden kiezen de aanvragers voor een combinatie van het bestaande verdelingsbeding, met de toevoeging van een toekenningsbeding. De keuze voor dergelijke huwelijksvoordelen primeert op een schenking of een testamentaire beschikking, vermits beide alternatieven omwille van hun eenzijdig herroepbaar karakter niet geschikt zijn (meer bepaald ingevolge de herroepelijkheid van schenkingen tussen echtgenoten indien deze worden gedaan buiten huwelijksovereenkomst (art. 4.240 BW) en het essentieel herroepbaar karakter van een testamentaire beschikking).
De dubbele regeling - enerzijds, het optioneel verdelingsbeding en anderzijds het optioneel toekenningsbeding ten voordele van de langstlevende echtgenoot - maakt voor de echtgenoten een essentieel onderdeel uit van hun huwelijksvermogensrechtelijke afspraken. Dit moet de hardheid van het stelsel van de scheiding van goederen - dat nog steeds de basis vormt van hun huwelijksstelsel - milderen. Een zuivere en ongecorrigeerde scheiding van goederen is voor geen van de echtgenoten gewenst, en zou onverenigbaar zijn met hun wens om een eerlijke, billijke, solidaire en evenwichtige regeling uit te werken, die exact overeenkomt met hetgeen hun huwelijksstelsel hun moet bieden, mede gelet op de specifieke patrimoniale situatie van elk van hen.
Voor de echtgenoten is de kwalificatie als huwelijksvoordeel essentieel, vermits dit inherent is aan de aard van de voordelen die ze elkaar willen toekennen, en essentieel om het inkortingsrisico maximaal uit te schakelen. Zolang en voor zover de huwelijksvoordelen die de echtgenoten elkaar toekennen niet verder reiken dan hun gezamenlijke aanwinsten, kunnen hun kinderen immers de aanrekening ervan op het beschikbaar deel niet vragen en is het voordeel dat aan de langstlevende wordt toegekend niet inkortbaar (art. 2.3.57 BW). De mogelijke vordering van de kinderen tot inkorting is in elk geval hoogstens beperkt tot de helft van de waarde van de ingebrachte goederen.
3. Consequente aanvaarding van de overeenstemmende schuldenregeling
10. De echtgenoten wensen een consequente regeling uit te werken die volkomen met hun huwelijksstelsel is verweven, en daarom ook aan het principe onderworpen blijft dat de toekenning van een huwelijksvoordeel, wel degelijk gepaard moet gaan met een parallelle regeling voor de schulden die aan het voorwerp van het huwelijksvoordeel verbonden zijn (ubi emolumentum, ibi onus). De echtgenoten verkiezen om in de logica van de kwalificatie als huwelijksvoordelen te blijven, ook al gaat dit gepaard met een risico verbonden aan een bijdrage in de eventuele schulden van de overleden echtgenoot; dat risico achten ze immers veel minder groot dan het inkortingsrisico dat ze hoe dan ook maximaal willen vermijden.
De echtgenoten weten uiteraard dat een beschikking onder kosteloze titel die ook ten bijzondere titel zou worden toegekend geen verplichting tot bijdrage in de schulden van de schenker of beschikker met zich zou meebrengen, maar een dergelijke beschikking zou ook geen voorrang hebben op de aanspraken van schuldeisers en kan de langstlevende dus op grond van de regel nemo liberalis nisi liberatus (niemand kan vrijgevig zijn zolang zijn schulden niet voldaan zijn), ook niet volkomen tegen dit schuldeisersrisico beschermen.
De bestaande huwelijksovereenkomst van de aanvragers bepaalt dat de gezamenlijk aangegane schulden die op de onverdeelde goederen, voorwerp van het optioneel verdelingsbeding, betrekking hebben, hetzij exclusief ten laste vallen van de langstlevende, in geval van integrale verblijving, hetzij te zijne of haren laste vallen in verhouding tot de waarde van het breukdeel dat hij of zij zich in dat goed laat toewijzen, in geval van beperkte toewijzing. De huwelijksovereenkomst luidt als volgt: “De schulden en kosten die betrekking hebben op de onverdeelde goederen, worden als onverdeelde schulden beschouwd die het passief vormen van de betreffende onverdeeldheid”.
Een analoge regeling is voorzien voor de schulden die op de goederen die het voorwerp uitmaken van het optioneel toekenningsbeding betrekking hebben: “Het voordeel dat uit de toepassing van dit toekenningsbeding voor de langstlevende echtgenoot ontstaat, leidt voor de langstlevende tot de verplichting om de op het tijdstip van overlijden nog openstaande schulden van de eerstoverleden echtgenoot die verband houden met voormelde goederen, te dragen en dit in verhouding tot het aandeel dat de langstlevende echtgenoot in voormelde goederen verkrijgt”.
4. Flexibiliteit in hoofde van de langstlevende
11. De echtgenoten streven naar flexibiliteit voor de langstlevende zodat hij of zij bij de ontbinding van het huwelijk door overlijden zelf mag bepalen of en in welke mate hij of zij zich op de optionele bedingen wil beroepen. Deze flexibiliteit kan met een contractuele erfstelling niet worden bereikt. Een contractuele erfstelling kan na het overlijden van de beschikker wel door de begiftigde worden aanvaard (ook onder voorrecht van boedelbeschrijving) of verworpen, maar de begiftigde kan niet de optie worden verleend voor een gedeeltelijke aanvaarding, noch voor een aanvaarding beperkt tot bepaalde goederen.
Met beide optionele bedingen (verdelingsbeding m.b.t. onverdeeldheden en toekenningsbeding) behoudt de langstlevende de keuze om, na het overlijden van de andere, genoegen te nemen met een kleiner voordeel. De niet gekozen goederen vallen in de nalatenschap van de overleden echtgenoot en zullen worden vererfd, ofwel krachtens de regels van de wettelijke devolutie, ofwel krachtens de testamentaire beschikking die de overleden echtgenoot hierover zou hebben getroffen.
5. Niet-eenzijdig wijzigbaar
12. De echtgenoten willen met beide optionele bedingen de niet-eenzijdige wijzigbaarheid bereiken. De regeling die in de huwelijksovereenkomst vervat zal worden, zal niet eenzijdig door een van hen kunnen worden gewijzigd of herroepen. Met respect voor elkaars autonomie willen de echtgenoten aan de langstlevende rechten toekennen die op dat ogenblik ontegensprekelijk kunnen worden uitgeoefend, louter krachtens die huwelijksovereenkomst, op de goederen die op het einde van hun huwelijk in het vermogen van de eerst overledene aanwezig zullen zijn.
Om de langstlevende echtgenoot het comfort en de bescherming toe te kennen die ze voor ogen hebben, is een testamentaire beschikking dus niet geschikt, want die biedt onvoldoende zekerheid aan de langstlevende, gelet op het essentieel herroepbaar karakter ervan.
Een schenking van toekomstige goederen of een contractuele erfstelling kan wel onherroepelijk worden bedongen indien ze in de huwelijksovereenkomst wordt opgenomen, maar is evenmin een waardig alternatief voor de optionele bedingen die de echtgenoten voor ogen hebben. De echtgenoten wensen immers deze optionele bedingen in hoofdorde omdat ze als niet-schenkingen kwalificeren, zoals toegelicht.
De mogelijkheid voor de echtgenoot-schenker om nog onder bezwarende titel, maar niet onder kosteloze titel te beschikken over de goederen die het voorwerp van een onherroepelijke contractuele erfstelling zijn (art. 4.233, § 2 en 4.240 BW), zijn niet verenigbaar met de wensen van de echtgenoten. Met het verdelingsbeding en toekenningsbeding behoudt iedere echtgenoot de volledige beschikkingsvrijheid over de goederen (uiteraard rekening houdend met de beperkingen op basis van het primair stelsel), zodanig dat deze zonder inspraak van de andere echtgenoot vrij ten bezwarende of ten kosteloze titel kan beschikken over zijn/haar vermogen.
Evenmin is voor de echtgenoten de mogelijkheid van een schenking van tegenwoordige goederen geschikt om hun doelstellingen te bereiken. Een dergelijke schenking is ook onherroepelijk indien ze in de huwelijksovereenkomst wordt bedongen (art. 4.240 BW). Een dergelijke schenking zou immers tot een actuele en onmiddellijke vermogensoverdracht leiden, en dat is niet wat de echtgenoten beogen. Ze willen het comfort van de langstlevende veiligstellen, op het ogenblik van het overlijden van een van hen, en dus enkel overlevingsrechten hiervoor toekennen, geen actuele eigendomsrechten. En, zoals ook reeds vermeld, ze willen dit doen zonder intentie om te begiftigen, binnen het wettelijk kader van een huwelijksvoordeel.
6. Zakenrechtelijke werking van de huwelijksvoordelen (boven een verbintenisrechtelijke vordering op de kinderen)
13. De vorige huwelijksovereenkomst van de aanvragers voorzag in een optioneel finaal verrekenbeding.
“De echtgenoten verklaren een finaal verrekenbeding inzake aanwinsten toe te voegen aan het stelsel van scheiding van goederen, met een facultatieve en wederkerige werking. (...) De langstlevende echtgenoot heeft een vordering ten belope van de totaliteit van de aanwinsten van de overleden echtgenoot”.
Dit optioneel finaal verrekenbeding hanteerde een alles-of-niets-principe. Eens gekozen voor de uitwerking van het finaal verrekenbeding, kwam de volledige verrekenvordering toe aan de langstlevende echtgenoot. Gelet op de (intussen meerderjarige) leeftijd van de kinderen en de vorderende leeftijd van de echtgenoten is dit niet langer wenselijk. De langstlevende echtgenoot moet in staat zijn om - in functie van de eigen leeftijd en die van de kinderen - te bepalen in welke mate bepaald vermogen noodzakelijk is voor de langstlevende echtgenoot om in de verderzetting van zijn/haar levensstandaard en noden te voorzien. Om die reden kiezen de echtgenoten op heden voor een optioneel verdelingsbeding en toekenningsbeding, waarbij per goed door de langstlevende kan worden bepaald of hij/zij dit geheel of gedeeltelijk naar zich wil toetrekken in volle eigendom, blote eigendom of vruchtgebruik.
Het mechanisme van het verrekenbeding verleende de langstlevende echtgenoot een verbintenisrechtelijk vorderingsrecht met tussenkomst van de erfgenamen van de eerststervende. Een verbintenisrechtelijke aanspraak in hoofde van de langstlevende echtgenoot kan een mogelijk twistpunt creëren tussen de langstlevende echtgenoot en de kinderen. Immers, de aanwinsten vallen onder het facultatief finaal verrekenbeding, maar om de aanwinsten te bepalen moet een aanvangs- en eindvermogen worden vastgesteld. Discussies over de vermogensaangroei (met inbegrip van discussies over waarderingen) kunnen niet worden uitgesloten. Hangende deze discussies staat de verrekenvordering niet vast en blijft de langstlevende echtgenoot op zijn/haar honger zitten, zonder uitbetaling van de verrekenvordering. De langstlevende echtgenoot kan hierdoor voor een langdurige periode worden geblokkeerd door de kinderen. De onmiddellijke en zakelijke werking van het verblijvings- en toekenningsbeding daarentegen maakt dat de langstlevende, op grond van een eenvoudige kennisgeving van zijn/haar keuze, bij overlijden van de eerststervende van rechtswege verkrijgt wat de echtgenoten aan elkaar beogen over te dragen. De goederen vallen niet in de nalatenschap van de eerstoverledene, zodat conflicten met erfgenamen worden vermeden.
2. Fiscale kwalificatie van de bedingen
14. De twee optionele bedingen die de echtgenoten aan hun stelsel van scheiding van goederen (zullen) hebben toegevoegd, laten hen toe om, binnen dit stelsel en op een wijze die totaal verenigbaar is met de autonomie die ze met dit stelsel onderling willen vastleggen, hun beider wensen voor het comfort van de langstlevende zeer ruim en tegelijk zeer flexibel te bereiken, als een niet-schenking en binnen de krijtlijnen die de civiele wet aangeeft. Dit gebeurt bovendien met een maximale uitschakeling van het risico van inkorting.
Het geheel van de door de echtgenoten beoogde doelstellingen kunnen zij op geen andere manier met dezelfde civielrechtelijke gevolgen bereiken, noch door de wettelijke devolutie, noch door een testamentaire beschikking, noch door een contractuele erfstelling en evenmin door een schenking.
De civiele kwalificatie van de bedingen als huwelijksvoordeel werkt ook fiscaal door.
Het voordeel dat de begunstigde van de ingeschreven bedingen verkrijgt wordt louter huwelijksvermogensrechtelijk verkregen, als een huwelijksvoordeel, en dus als niet-schenking.
Een huwelijksvoordeel wordt civielrechtelijk gedefinieerd als een voordeel dat voor één van de echtgenoten ontstaat uit de wijze van samenstelling, werking, vereffening of verdeling (en verrekening) van het huwelijksvermogensstelsel. De wetgever heeft deze definitie expliciet overgenomen, onder meer in de artikelen 2.3.57 en 2.3.58 van het Burgerlijk Wetboek. Hij heeft ook hun toepassing naar analogie in het stelsel van scheiding van goederen expliciet bevestigd (art. 2.3.64 § 1, vierde lid van het Burgerlijk Wetboek).
Het optioneel verblijvingsbeding en het optioneel toekenningsbeding zijn huwelijksvermogensrechtelijke bedingen die de wijze van vereffening van het huwelijksvermogensstelsel nader regelen en waaruit voor de langstlevende een huwelijksvoordeel kan ontstaan.
Een huwelijksvoordeel wordt dus huwelijksvermogensrechtelijk verkregen, uit hoofde van het huwelijksstelsel en is civielrechtelijk nooit een schenking en bij uitbreiding ook geen contractuele erfstelling. Het wordt gekwalificeerd als een niet-schenking (Cass. 10 december 2010, 5 januari 2017 en 24 maart 2017). Deze kwalificatie is objectief, d.w.z. dat ze bestaat ongeacht de intentie van partijen. Een intentie om te begiftigen (animus donandi) kan die kwalificatie niet wijzigen, sterker nog, het bewijs dat er sprake zou zijn van een intentie om te begiftigen is onontvankelijk en mag dus zelfs niet geleverd worden (GwH 23 november 2005, nr. 170/2005).
De kwalificatie als huwelijksvoordeel en dus als niet-schenking is absoluut; ze kent geen uitzonderingen. Hooguit kan een huwelijksvoordeel inkortbaar zijn, indien het de maxima of plafonds overschrijdt zoals in artikel 2.3.57 van Burgerlijk Wetboek vermeld (bij samenloop van de langstlevende echtgenoot met gemeenschappelijke kinderen). Ook een inkortbaar huwelijksvoordeel, ook onvolkomen huwelijksvoordeel genoemd, blijft evenwel een niet-schenking (Cass. 10 december 2010, 5 januari 2017 en 24 maart 2017).
Deze civielrechtelijke kwalificatie werkt ook in het fiscaal recht door. Dat bevestigde het Hof van Cassatie reeds bij arrest van 9 juli 1931. Het fiscaal recht moet de kwalificatie als huwelijksvoordeel, en dus niet-schenking, zowel voor volkomen als voor onvolkomen huwelijksvoordelen aanvaarden, tenzij een specifieke en expliciete fiscale bepaling daarvan zou afwijken.
De bedingen verlenen dus voordelen die louter huwelijksvermogensrechtelijk worden verkregen. De bedingen zijn inderdaad in de huwelijksovereenkomst opgenomen als beding met betrekking tot de vereffening van het vermogen van de echtgenoten. Het is met het huwelijksstelsel verweven en maakt daar integraal deel van uit. Het beding kan niet los van het huwelijksstelsel worden begrepen, toegepast noch gekwalificeerd.
Er is met betrekking tot de bedingen dus geen sprake van een beding van aanwas respectievelijk van een kanscontract. De bedingen die de echtgenoten in hun huwelijksovereenkomst hebben opgenomen, moet niet aan de voorwaarden voldoen die voor een beding van aanwas respectievelijk voor een kanscontract gelden, omdat het niet als een beding van aanwas respectievelijk kanscontract kwalificeert, maar wel als een huwelijksvoordeel. De bedingen zijn dus onderworpen aan zelfstandige eisen om niet aan schenk- en erfbelasting onderworpen te zijn en vallen niet onder de vereisten van het Vlabel-standpunt nr. 17044.
3. Geen toepassing van artikel 2.7.1.0.2 VCF
15. Artikel 2.7.1.0.2 VCF bepaalt:
“De erfbelasting is verschuldigd ongeacht of de verkrijging gebeurt ingevolge wettelijke devolutie, uiterste wilsbeschikking of contractuele erfstelling. Naast het geval, vermeld in het eerste lid, is de erfbelasting ook verschuldigd op een verkrijging van vruchtgebruik met toepassing van artikel 858bis van het Burgerlijk Wetboek, tenzij de langstlevende echtgenoot of wettelijk samenwonende aan het vruchtgebruik heeft verzaakt conform paragraaf 6 van het voormelde artikel.”
Artikel 2.7.1.0.2 VCF viseert de overgang van goederen ingevolge de wettelijke devolutie, een uiterste wilsbeschikking of contractuele erfstelling en belast deze met erfbelasting.
In casu zal de toebedeling van de onverdeelde en andere eigen goederen aan de langstlevende echtgeno(o)t(e) plaatsvinden op grond van een verdelingsbeding en toekenningsbeding opgenomen in de huwelijksovereenkomst.
Het voordeel dat de langstlevende ingevolge het verdelingsbeding en het toekenningsbeding zal verkrijgen, wordt bijgevolg niet verkregen uit de nalatenschap (dus niet via wettelijke devolutie, noch door uiterste wilsbeschikking, noch door een contractuele erfstelling). Het voordeel wordt louter huwelijksvermogensrechtelijk verkregen, als een huwelijksvoordeel.
- Een huwelijksvoordeel wordt civielrechtelijk gedefinieerd als een voordeel dat voor één van de echtgenoten ontstaat uit de wijze van samenstelling, werking, vereffening of verdeling (en verrekening) van het huwelijksvermogensstelsel. Een huwelijksvoordeel wordt dus huwelijksvermogensrechtelijk verkregen, uit hoofde van het huwelijksstelsel, waarvan de vereffening voor gaat op de vaststelling van de omvang van de nalatenschap. Het kan om die reden nooit een erfrechtelijke verkrijging zijn.
- Een huwelijksvoordeel kwalificeert civielrechtelijk nooit als een schenking en bij uitbreiding niet als contractuele erfstelling. Het wordt gekwalificeerd als een niet-schenking.
Artikel 2.7.1.0.2 VCF kan niet worden toegepast op de overgang/toebedeling op grond van het verdelingsbeding en het overwogen toekenningsbeding.
4. Geen toepassing van artikel 2.7.1.0.3, lid 1, 3° VCF
16. Artikel 2.7.1.0.3, lid 1, 3° VCF bepaalt:
“Worden met het oog op de heffing van het successierecht als legaten beschouwd :
(...)
3° alle schenkingen van roerende goederen die de erflater heeft gedaan onder de opschortende voorwaarde of termijn die vervuld wordt ingevolge het overlijden van de schenker.
(...).”
Dit artikel belast met erfbelasting schenkingen van roerende goederen die de erflater zou hebben gedaan onder opschortende voorwaarde of termijn die vervuld wordt ingevolge het overlijden van de schenker. Aangezien, zoals hiervoor uiteengezet, een verdelingsbeding of toekenningsbeding kwalificeert als huwelijksvoordeel en niet als schenking, kan de overgang/toebedeling van de onverdeelde of andere eigen goederen op grond van het verdelingsbeding en overwogen toekenningsbeding niet worden belast op grond van artikel 2.7.1.0.3, lid 1, 3° VCF.
5. Geen toepassing van artikel 2.7.1.0.4 VCF
17. Artikel 2.7.1.0.4 VCF bepaalt:
“De langstlevende echtgenoot die ingevolge een huwelijksovereenkomst die niet aan de regels voor de schenkingen is onderworpen, meer dan de helft van de gemeenschap toegekend krijgt, wordt voor de heffing van de erfbelasting gelijkgesteld met de langstlevende echtgenoot die, als niet wordt afgeweken van de gelijke verdeling van de gemeenschap, het deel van de andere echtgenoot krachtens een schenking onder de levenden of een uiterste wilsbeschikking geheel of gedeeltelijk verkrijgt.”
Artikel 2.7.1.0.4 VCF belast ieder huwelijksvoordeel waarbij de langstlevende echtgenoot meer dan de helft van de gemeenschap verkrijgt. De toepassing van artikel 2.7.1.0.4 VCF is echter beperkt tot situaties waarin er sprake is van een stelsel met een (beperkte) gemeenschap.
In casu zijn de aanvragers gehuwd onder het stelsel van scheiding van goederen zonder beperkte gemeenschap. Zij wensen ook uitdrukkelijk dit stelsel te behouden. Het verdelingsbeding zal louter betrekking hebben op onverdeelde goederen, niet op gemeenschapsgoederen. Het toekenningsbeding zal louter betrekking hebben op niet-onverdeelde eigen goederen.
Artikel 2.7.1.0.4 VCF kan dan ook niet worden toegepast op de overgang/toebedeling op grond van het verdelingsbeding en het voorgenomen toekenningsbeding, bij gebrek aan goederen die toebehoren aan een gemeenschappelijk vermogen.
6. Geen toepassing van artikel 2.7.1.0.5 VCF
18. Artikel 2.7.1.0.5 VCF bepaalt:
§ 1. De goederen waarvan de bevoegde entiteit van de Vlaamse administratie het bewijs levert dat de erflater er kosteloos over beschikte gedurende de vijf jaar vóór zijn overlijden, worden geacht deel uit te maken van zijn nalatenschap, tenzij de bevoordeling onderworpen is aan de schenkbelasting of het registratierecht op de schenkingen onder de levenden. De erfgenamen of legatarissen hebben een verhaalsrecht ten aanzien van de begiftigde voor de successierechten die op die goederen voldaan zijn.
Als door de bevoegde entiteit van de Vlaamse administratie of door de erfgenamen en legatarissen bewezen wordt dat de bevoordeling toekwam aan een bepaalde persoon, wordt die als legataris van de geschonken zaak beschouwd. (…)”
Zoals hiervoor uiteengezet, betreft het verdelingsbeding en voorgenomen toekenningsbeding geen schenking, maar een huwelijksvoordeel. Een huwelijksvoordeel kan niet gelijkgesteld worden met een kosteloze beschikking. Aangezien er aldus geen sprake kan zijn van een kosteloze beschikking die tot stand komt in enige periode vóór het overlijden, kan artikel 2.7.1.0.5 VCF niet toegepast worden op de overgang/toebedeling op grond van het verdelingsbeding en het overwogen toekenningsbeding.
7. Geen toepassing van artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF
19. Artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF luidt als volgt:
“Als passief van de nalatenschap van een rijksinwoner wordt alleen het volgende aanvaard:
1° de schulden van de erflater die op de dag van zijn overlijden bestaan. Andere schulden dan de schulden, vermeld in artikel 2.7.3.2.7, die voortkomen uit de toepassing van een beding in een huwelijksovereenkomst dat door de erflater en zijn partner is overeengekomen en dat betrekking heeft op de vereffening van hun huwelijksvermogensstelsel worden niet beschouwd als schulden van de erflater die op de dag van zijn overlijden bestaan (...)”.
Deze bepaling weert als passief van de nalatenschap de schulden die voortkomen uit de toepassing van een beding in een huwelijksovereenkomst dat door de erflater en zijn echtgeno(o)t(e) is overeengekomen en dat betrekking heeft op de vereffening van hun huwelijksvermogensstelsel.
Het optioneel verdelingsbeding en optioneel toekenningsbeding hebben weliswaar betrekking op de vereffening van het huwelijksvermogensstelsel van de echtgenoten, maar doet in hoofde van de overleden echtgenoot (aldus diens erfgenamen) geen obligatoire schuld ontstaan die tegenover de langstlevende zou moeten worden voldaan. Integendeel, deze bedingen geven aan de langstlevende echtgenoot een rechtstreekse en zakelijke/zakenrechtelijke aanspraak op de toe te kennen goederen.
Bijgevolg is artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1°, tweede volzin VCF niet toepasselijk op de met het optioneel toekenningsbeding en verblijvingsbeding beoogde verrichting. Er is geen sprake van een passief dat al of niet in mindering zou komen van het belastbaar actief van de nalatenschap van de overleden echtgenoot. Er is enkel sprake van een actief dat door de werking van het huwelijksvermogensrechtelijk beding aan de langstlevende echtgenoot wordt overgedragen, en bij het vaststellen van de omvang van de nalatenschap van de overleden echtgenoot, niet meer tot zijn/haar vermogen behoort.
Uw Dienst heeft reeds in verschillende rulings erkend dat verblijvings- en toekenningsbedingen geen schuld creëren, maar aan de langstlevende een rechtstreekse en zakenrechtelijk aanspraak verlenen op de onverdeelde goederen en op welbepaalde eigen goederen. Daaruit volgt ipso facto dat artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1°, tweede volzin VCF niet van toepassing kan zijn omdat de belangrijkste toepassingsvoorwaarde van deze bepaling niet vervuld is omdat de bedingen geen persoonlijk vorderingsrecht creëren.
8. Geen toepassing van artikel 3.17.0.0.2 VCF
1. Geen toepassing van de algemene antimisbruikbepaling
20. Er is sprake van fiscaal misbruik in de zin van de algemene antimisbruikbepaling indien de belastingplichtige een rechtshandeling stelt waarmee hij zich, in strijd met de doelstellingen van een fiscale bepaling in de wet, buiten het toepassingsgebied van die bepaling stelt terwijl er voor die keuze geen enkele andere verklaring bestaat dan het vermijden van de belasting of zich juist binnen het toepassingsgebied van een verminderde of vrijstellende wet stelt terwijl er voor die keuze geen enkele andere verklaring bestaat dan het besparen van belastingen.
De aanvragers verzoeken te bevestigen dat de algemene antimisbruikbepaling van artikel 3.17.0.0.2 VCF in casu niet kan worden toegepast op het verdelingsbeding dat ingevolge akte d.d. 19 mei 2021 werd toegevoegd aan de huwelijksovereenkomst en de voorgenomen verrichting tot toevoeging van het toekenningsbeding aan de huwelijksovereenkomst. De aanvragers stellen zich niet (in strijd met de doelstellingen van deze bepalingen) buiten het toepassingsgebied van de artikelen 2.7.1.0.2, 2.7.1.0.3, lid 1, 3°, 2.7.1.0.4, 2.7.1.0.5 en 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF.
De algemene antimisbruikbepaling kan niet worden toegepast in aanwezigheid van een fictiebepaling [5], of ten minste moeilijk worden toegepast gezien de specificiteiten van de fictiebepalingen.[7] De algemene antimisbruikbepaling kan immers slechts worden toegepast indien de gewone interpretatiemethode, de technische bepalingen van het wetboek, de simulatieleer en de specifieke fiscale misbruikbepalingen (de zogenaamde fictiebepalingen) geen toepassing vinden. Het Grondwettelijk Hof heeft, in haar arrest van 30 oktober 2013 [8], geoordeeld dat er rekening moet worden gehouden met het eventuele bestaan van specifieke bepalingen die reeds ertoe strekken bepaalde misbruiken van de fiscale wetgeving tegen te gaan. Enkel wanneer bepaalde verrichtingen an sich niet onder het toepassingsgebied van een specifieke fiscale misbruikbepaling vallen, maar wel de doelstellingen van een specifieke antimisbruikmaatregel frustreren, kan men de algemene antimisbruikbepaling wel aanwenden.
Samengevat, de algemene antimisbruikbepaling van artikel 3.17.0.0.2 VCF kan niet toegepast worden op het verdelingsbeding dat ingevolge akte d.d. 19 mei 2021 werd toegevoegd aan de huwelijksovereenkomst en de voorgenomen verrichting tot toevoeging van het toekenningsbeding aan de huwelijksovereenkomst.
2. Geen frustratie van artikel 2.7.1.0.2 VCF
21. Het verdelingsbeding en toekenningsbeding frustreren artikel 2.7.1.0.2 VCF niet, vermits de aanvragers enkel een huwelijksvermogensrechtelijke regeling beogen. Het verblijvingsbeding en het toekenningsbeding verlenen huwelijksvoordelen die huwelijksvermogensrechtelijk worden verkregen.
Ze kunnen de hiervoor beoogde doelstellingen niet met dezelfde civiele gevolgen bereiken, noch door de wettelijke devolutie, noch door een testamentaire beschikking, noch door een contractuele erfstelling. Dergelijke voordelen zouden, indien testamentair of via contractuele erfstelling buiten huwelijksovereenkomst toegekend, eenzijdig herroepen kunnen worden, wat de echtgenoten niet wensen. De contractuele erfstelling beknot de autonomie tijdens het huwelijk van de echtgenoten.
Tijdens hun huwelijk wensen ze het huidige stelsel van scheiding van goederen te behouden. De toevoeging van een verblijvingsbeding en toekenningsbeding aan dit stelsel biedt de gewenste rechtszekerheid voor beide echtgenoten.
Er kan geen toepassing worden gemaakt van artikel 2.7.1.0.2 VCF in combinatie met artikel 3.17.0.0.2 VCF.
3. Geen frustratie van artikel 2.7.1.0.3, lid 1, 3° VCF
22. Het verdelingsbeding en het toekenningsbeding frustreren de doelstellingen van artikel 2.7.1.0.3, lid 1, 3° VCF niet, omdat de aanvragers niet overgaan tot enige schenking of kosteloze beschikking waarvan de uitwerking artificieel tot aan het overlijden wordt uitgesteld. Ze passen hun huwelijksovereenkomst aan om tot een billijke regeling tussen hen te komen bij overlijden. Dit zijn huwelijksvoordelen met specifieke toepassingsvoorwaarden en een eigen civiele kwalificatie, zoals in deze aanvraag uitvoerig toegelicht.
Er kan geen toepassing worden gemaakt van artikel 2.7.1.0.3, lid 1, 3° VCF in combinatie met artikel 3.17.0.0.2 VCF.
4. Geen frustratie van artikel 2.7.1.0.4 VCF
23. Het verdelingsbeding en toekenningsbeding frustreren evenmin artikel 2.7.1.0.4 VCF omdat er tussen de echtgenoten geen gemeenschap heeft bestaan en ook niet zal bestaan.
Er kan geen toepassing worden gemaakt van artikel 2.7.1.0.4 VCF in combinatie met artikel 3.17.0.0.2 VCF.
5. Geen frustratie van artikel 2.7.1.0.5 VCF
24. Het verdelingsbeding en toekenningsbeding frustreren de doelstellingen van artikel 2.7.1.0.5 VCF niet, omdat de aanvragers niet (zijn) overgaan tot enige schenking of kosteloze beschikking. De echtgenoten beogen huwelijksvoordelen met specifieke toepassingsvoorwaarden en een eigen civiele kwalificatie, zoals in deze aanvraag uitvoerig toegelicht. Daarom frustreert deze verrichting ook art. 2.7.1.0.5 VCF, dat enkel kosteloze beschikkingen beoogt, niet.
Er kan geen toepassing worden gemaakt van artikel 2.7.1.0.5 VCF in combinatie met artikel 3.17.0.0.2 VCF.
6. Geen frustratie van artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF
25. Het verdelingsbeding en toekenningsbeding frustreren de doelstelling van artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1°, tweede volzin VCF niet, omdat het beding geen schuld doet ontstaan die betrekking zou hebben op de vereffening van het huwelijksstelsel in de zin van dat artikel. De langstlevende echtgenoot verwerft een zakenrechtelijke vordering op goederen van de eerststervende echtgenoot, hetgeen niet wordt geviseerd door artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF.
Verder is in casu evenmin sprake van miskenning van het toepassingsgebied (in strijd met de doelstelling ervan) van artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF. De situatie die voorlag in voorafgaande beslissing nr. 25128 verschilt immers feitelijk sterk van de situatie van de aanvragers. In casu is er namelijk geen sprake van eenheid van opzet, hetgeen noodzakelijk is om een geheel van rechtshandelingen gezamenlijk bekeken te kwalificeren als fiscaal misbruik. Uw Dienst moet - wil het fiscaal misbruik weerhouden - aantonen dat er eenheid van opzet aanwezig is bij het geheel van de gestelde en te stellen verrichtingen (met name de schrapping van de contractuele erfstelling en toevoeging van het finaal verrekenbeding in 2016, gevolgd door de toevoeging van het verdelingsbeding m.b.t. onverdeeldheden in 2021, gevolgd door de schrapping van het finaal verrekenbeding in 2023, in de toekomst nog gevolgd door de toevoeging van een toekenningsbeding). De aanvragers bevestigen dat er nooit eenheid van opzet aanwezig was bij het geheel van de wijzigingen, vermits elke individuele wijziging steeds gesteund was op de specifieke civielrechtelijke motieven die de opname van de bedingen in hun huwelijksovereenkomst rechtvaardig(d)en, na advies van hun toenmalige adviseur (bij elke wijziging was dit een andere adviseur die een losstaand advies gaf).
- De echtgenoten zijn sinds 25 januari 1991 gehuwd onder een stelsel van scheiding van goederen met contractuele erfstelling bij overlijden ten belope van het grootst beschikbaar deel ten voordele van de langstlevende echtgeno(o)t(e).
- De beschermingsgedachte was van bij het sluiten van het huwelijk aanwezig, doch de echtgenoten beseften dat de contractuele erfstelling ervoor zorgde dat zij geen volledige beschikkingsvrijheid behielden over hun vermogen. Om deze reden hebben zij in 2016 de contractuele erfstelling vervangen door een optioneel finaal verrekenbeding bij overlijden.
- Sinds 1 september 2018 bestaat er niet langer discussie over de toevoeging van verdelingsbedingen op onverdeeldheden als huwelijksvoordeel aan een stelsel van zuivere scheiding van goederen. Om deze reden hebben de echtgenoten beslist om op xx.xx.2021 een optioneel verdelingsbeding toe te voegen aan hun huwelijksvermogensstelsel. De zakenrechtelijke werking van het optioneel verdelingsbeding leunt nog beter aan bij de verzorgingsgedachte die de echtgenoten onderling ten opzichte van elkaar hebben.
- In 2023 hebben de echtgenoten beseft dat het optioneel finaal verrekenbeding dat zij tot op dat ogenblik nog hadden behouden, naast het verdelingsbeding van hun huwelijksvermogensstelsel dat zij in 2021 hadden toegevoegd, gedeeltelijk in een dubbele compensatie voorzag voor de langstlevende echtgenoot, zodanig dat zij het finaal verrekenbeding bij overlijden hebben geschrapt. De zakenrechtelijke werking van het verdelingsbeding bij onverdeeldheden was voor de echtgenoten cruciaal in de keuze voor het behoud van voormeld verdelingsbeding (boven de verbintenisrechtelijke vorderingsrechten die zij eerder hadden voorzien op basis van het verrekenbeding).
- Op vandaag wensen de echtgenoten de zakenrechtelijke bescherming van de andere echtgenoot uit te breiden naar ook de eigen goederen (naast de onverdeelde goederen, die reeds gewaarborgd was door het verdelingsbeding). Om deze reden wensen de echtgenoten een toekenningsbeding toe te voegen met betrekking tot de exclusief eigen goederen van elke echtgenoot.
Daarnaast, en fundamenteler, zijn de aanvragers het ook niet eens met de wijze waarop het fiscaal misbruik wegens miskenning van het toepassingsgebied (in strijd met de doelstellingen ervan) van artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF door uw Dienst wordt toegepast in de gepubliceerde voorafgaande beslissing nr. 25128 van 28 januari 2026, gepubliceerd op 6 maart 2026. Ook indien uw Dienst met andere woorden van mening zou zijn dat de situatie van de aanvragers in casu gelijkaardig is aan de feiten die voorlagen in de voorafgaande beslissing nr. 25128, quod non (zie hoger), dan nog kan de fiscale antimisbruikbepaling niet zomaar worden toegepast.
Voor het bewijs van fiscaal misbruik moet uw Dienst bewijzen dat
- de belastingplichtige,
- door middel van de door hem gestelde rechtshandeling of het geheel van rechtshandelingen,
- een verrichting tot stand brengt,
- waarbij hij zichzelf buiten het toepassingsgebied van een bepaling van de VCF plaatst,
- in strijd met de doelstellingen van die bepaling,
- met het oog op de verlaging van de belasting.[8]
De hamvraag is derhalve of de vijfde toepassingsvoorwaarde vervuld is, namelijk het ontwijken van artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1°, tweede volzin VCF, in strijd met de doelstellingen van deze bepaling.
Men vindt die doelstellingen vooreerst in de tekst van de ontweken bepaling en, zo die niet duidelijk zou zijn, in de parlementaire voorbereiding van de bepaling.[9] Dienaangaande moet worden verwezen naar het cassatiearrest van 6 januari 2023 [10], waaruit blijkt dat de doelstellingen van een (fictie)bepaling [11] in de erfbelasting moeten worden afgeleid uit de toepassingsvoorwaarden van de betrokken bepaling. Kortom, de toepassingsvoorwaarden van de fictiebepaling geven aan wat de doelstellingen van de ontweken bepaling zijn.[12]
Aanvragers zijn het bijgevolg niet eens met de wijze waarop uw Dienst het principe van fiscaal misbruik toepast in voorafgaande beslissing nr. 25128. Uw Dienst moet eerst aantonen dat de belastingplichtige een rechtshandeling heeft gekozen die in strijd is met de doelstellingen van een fiscale bepaling en die hoofdzakelijk bedoeld is om belasting te ontwijken. Echter, indien zo’n bepaling niet bestaat (bij leemte), kan er per definitie geen sprake zijn van strijdigheid met de doelstelling ervan.[13] Daarvoor dient artikel 3.17.0.0.2 VCF helemaal niet.
Verwijzend naar rechtspraak van het hof van beroep te Gent die de interpretatiewijze van uw Dienst in het verleden al heeft afgewezen (meer bepaald arrest d.d. 1 december 2020 [14] ter vernietiging van voorafgaande beslissing nr. 16046), is wel degelijk vereist dat uw Dienst correct het bewijs levert van het objectief element van fiscaal misbruik. De bewijslast houdt in dat uw Dienst aantoont dat de belastingplichtige zich in strijd met de doelstellingen van de bepaling buiten het toepassingsgebied van de bepaling stelt. Uw Dienst mag de doelstellingen van een belastbare bepaling niet - via de omweg van de antimisbruikbepaling - uitbreiden om op die manier bijkomende verrichtingen te viseren die door de wetgever niet worden belast. Uw Dienst voldoet voor de toepassing van fiscaal misbruik maar aan het vereiste van bewijs voor zover het bewijs correct wordt geleverd.
Uw Dienst verwijst naar de doelstelling van artikel 2.7.1.3.4.1, lid 1, 1° VCF als “de overgang van het vermogen aan de langstlevende echtgenoot door een finaal verrekenbeding aan erfbelasting onderwerpen”. Dat is echter niet de doelstelling van artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1°, tweede volzin VCF. Om van fiscaal misbruik te spreken, moet gehandeld worden in strijd met de doelstelling van de bepaling zelf, en niet met de doelstelling van de wetgever destijds bij de invoering ervan.[15] Die doelstelling is het vermijden dat de schuld uit het finaal verrekenbeding in het passief van de nalatenschap van de eerst overleden echtgenoot zou kunnen worden aanvaard. De overstap van een optioneel finaal verrekenbeding naar een verblijvingsbeding van onverdeelde goederen en een toekenningsbeding van niet-onverdeelde goederen is dan ook nooit in strijd met de doelstellingen van artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1°, tweede volzin VCF. De aanvragers willen niet ontsnappen aan de schuld uit het finaal verrekenbeding. Zij willen een andere techniek toepassen om het comfort van de langstlevende te verzekeren, met name een techniek met zakenrechtelijke werking.
Samengevat, probeert uw Dienst in voormelde voorafgaande beslissing via de algemene antimisbruikbepaling een nieuwe belastingcategorie te creëren voor huwelijksvoordelen met zakenrechtelijke werking, wat de decreetgever zelf nooit heeft gewild. Dit miskent het fiscaal legaliteitsbeginsel: ‘Geen belasting ten behoeve van de gemeenschap of het gewest kan worden ingevoerd dan door een decreet’.[16] De algemene antimisbruikbepaling kan in casu niet geldig worden toegepast omdat de doelstellingen van de specifieke fictiebepaling volledig worden gerespecteerd. Anders oordelen zou bovendien strijdig zijn met het fiscaal legaliteitsbeginsel
7. Niet fiscale motieven zijn dominant
26. Voor zover als nodig, quod non, vermits de aanvragers zich niet buiten de doelstelling van de hiervoor aangehaalde bepalingen buiten het toepassingsgebied van deze bepalingen plaatsen, wensen de aanvragers hun niet-fiscale motieven alsnog op te lijsten.
De verrichting is niet fiscaal geïnspireerd. De aanvragers wensen nog steeds hun stelsel van scheiding van goederen te behouden, omwille van de voordelen die dit stelsel hen sedert het begin van hun huwelijk biedt, met name omwille van hun vermogensrechtelijke autonomie en omwille van de bescherming tegen elkaars schuldeisers.
Om invulling te geven aan hun verzorgings- en beschermingswensen jegens elkaar, wensen zij nog steeds een goede regeling bij overlijden in hun huwelijkscontract te behouden. Nu het sinds 1 september 2018 mogelijk is om binnen het stelsel van scheiding van goederen zakenrechtelijke huwelijksvoordelen aan de langstlevende van hen toe te kennen, wensen ze daar ook gebruik van te maken.
De gecombineerde werking van het verdelingsbeding en van het toekenningsbeding creëren bij het eerste overlijden voor de langstlevende een nog comfortabelere positie. Door de onmiddellijke en zakelijke werking van het verdelingsbeding respectievelijk toekenningsbeding, treedt de langstlevende immers vanaf de kennisgeving van zijn of haar keuze, en met retroactieve uitwerking vanaf het overlijden, in het bezit van de goederen van de eerststervende echtgeno(o)t(e) en dit in de gewenste eigendomsverhouding overeenkomstig zijn of haar keuze (met aldus een ruime keuzevrijheid voor de langstlevende), waarna de langstlevende vrij over deze goederen kan beschikken.
De door de aanvragers beoogde doelstelling kunnen zij niet op een andere manier en met dezelfde civielrechtelijke gevolgen bereiken, noch door de wettelijke devolutie, noch door een testamentaire beschikking, en evenmin door een schenking. Ook niet met een gemeenschapsstelsel, omdat de filosofie en werking van een gemeenschapsstelsel niet aansluit bij de wensen en noden van de aanvragers. Overigens om die reden zijn zij ook van in het begin gehuwd onder een stelsel van scheiding van goederen.
Iedere erfrechtelijke verkrijging wordt immers louter op de nalatenschap toegekend, terwijl de echtgenoten net willen vermijden dat goederen voor de helft in de nalatenschap van de eerststervende terechtkomen. Dergelijke voordelen zouden, indien via testament of via een ruimere contractuele erfstelling of schenking buiten huwelijksovereenkomst toegekend, eenzijdig herroepen kunnen worden. Dat wensen de aanvragers absoluut niet.
Bovendien zouden voordelen die in omvang gelijkaardig zouden kunnen zijn, maar die ze mekaar via een testament, een contractuele erfstelling of een schenking (al of niet binnen huwelijksovereenkomst) zouden toekennen, steeds moeten opgenomen worden in de rekenboedel (art. 4.153 BW) en op het beschikbaar deel moeten aangerekend worden. Dat is met huwelijksvoordelen niet het geval. De mate waarin ze als volkomen huwelijksvoordelen ontsnappen aan de toepassing van de regel van de inkortbaarheid en dus aan de verplichting tot aanrekening op het beschikbaar deel (met risico voor inkorting indien het beschikbaar deel zou overschreden worden) is veel ruimer. Zolang en voor zover de maxima of plafonds van art. 2.3.57 BW niet zijn bereikt is er immers geen sprake van opname in de rekenboedel noch aanrekening op het beschikbaar deel.
De echtgenoten hebben twee gemeenschappelijk kinderen, A en B, die deze aanrekening op het beschikbaar deel niet kunnen vragen zolang en voor zover de huwelijksvoordelen die hun ouders elkaar toekennen, niet verder reiken dan, enerzijds, hun gezamenlijke aanwinsten, anderzijds, de helft van de niet aanwinsten van de echtgenoot die als eerste zal overlijden.
De echtgenoten wensen bijkomend voldoende tijd te creëren om hun kinderen financieel op te voeden. Ook bij een vroegtijdig overlijden van één van hen wensen zij dat de langstlevende van hen beiden de financiële opvoeding van de kinderen nog verder kan zetten zonder dat zij op dat ogenblik al een omvangrijk vermogen zelf in handen krijgen.
Evenmin kan een verrekenbeding soelaas bieden, vermits het mechanisme van het verrekenbeding de langstlevende echtgenoot een verbintenisrechtelijk vorderingsrecht verleende met tussenkomst van de erfgenamen van de eerststervende. Een verbintenisrechtelijke aanspraak in hoofde van de langstlevende echtgenoot kan een mogelijk twistpunt creëren tussen de langstlevende echtgenoot en de kinderen. Immers, de aanwinsten vallen onder het facultatief finaal verrekenbeding, maar om de aanwinsten te bepalen moet een aanvangs- en eindvermogen worden vastgesteld. Discussies over de vermogensaangroei (met inbegrip van discussies over waarderingen) kunnen niet worden uitgesloten. Hangende deze discussies staat de verrekenvordering niet vast en blijft de langstlevende echtgenoot op zijn/haar honger zitten, zonder uitbetaling van de verrekenvordering. De langstlevende echtgenoot kan hierdoor voor een langdurige periode worden geblokkeerd door de kinderen. De onmiddellijke en zakelijke werking van het verblijvings- en toekenningsbeding daarentegen maakt dat de langstlevende, op grond van een eenvoudige kennisgeving van zijn/haar keuze, bij overlijden van de eerststervende van rechtswege verkrijgt wat de echtgenoten aan elkaar beogen over te dragen. De goederen vallen niet in de nalatenschap van de eerstoverledene, zodat conflicten met erfgenamen worden vermeden.
Het reeds geschrapte verrekenbeding had aldus niet dezelfde werking als de nieuw ingevoerde bedingen.
- Het optioneel finaal verrekenbeding hanteerde een alles-of-niets-principe. Eens gekozen voor de uitwerking van het finaal verrekenbeding, kwam de volledige verrekenvordering toe aan de langstlevende echtgenoot. Gelet op de (intussen meerderjarige) leeftijd van de kinderen en de vorderende leeftijd van de echtgenoten is dit niet langer wenselijk. De langstlevende echtgenoot moet in staat zijn om - in functie van de eigen leeftijd en die van de kinderen (met inbegrip van hun financiële maturiteit) - te bepalen in welke mate bepaald vermogen noodzakelijk is voor de langstlevende echtgenoot om in de verderzetting van zijn/haar levensstandaard en noden te voorzien. Om die reden kiezen de echtgenoten op heden voor een optioneel verdelingsbeding en toekenningsbeding, waarbij per goed door de langstlevende kan worden bepaald of hij/zij dit geheel of gedeeltelijk naar zich wil toetrekken in volle eigendom, blote eigendom of vruchtgebruik.
- Het optioneel finaal verrekenbeding vereist een akkoord tussen de langstlevende echtgenoot en de erfgenamen over de verrekenmassa (met inbegrip van waardering van het aanvangs- en eindvermogen). Hangende deze discussie, kan de langstlevende echtgenoot zijn/haar verrekenvordering niet innen. Om die reden kiezen de echtgenoten op heden voor een optioneel verdelingsbeding en toekenningsbeding, waarbij per goed dat de langstlevende echtgenoot kiest, een onmiddellijke eigendomsoverdracht (retroactief terugwerkend tot de datum van overlijden van de eerststervende) plaatsvindt ten voordele van de langstlevende echtgenoot.
- Het optioneel finaal verrekenbeding voorzag reeds in een betaling in erfgoederen, maar creëerde geen zakenrechtelijke vordering van de langstlevende echtgenoot op de erfgenamen. Het was reeds van bij het begin de bedoeling van de echtgenoten om de langstlevende van hen te beschermen via het behoud door de langstlevende van de goederen. Het was nooit hun bedoeling dat de langstlevende deze in waarde zou ontvangen. De keuze voor het optioneel verrekenbeding in het verleden was aldus louter gestoeld op de technieken die in 2016 gangbaar waren. Op dat ogenblik was nog bediscussieerd of een verdelingsbeding überhaupt mogelijk was bij echtgenoten die gehuwd waren onder een stelsel van scheiding van goederen. Vermits het voor de echtgenoten van primordiaal belang is dat de bescherming van de langstlevende vorm krijgt door toekenning van zakelijke rechten op de goederen van de eerststervende, is de keuze op heden voor een optioneel verdelingsbeding en toekenningsbeding louter gesteund op de civielrechtelijke gevolgen van voormelde bedingen en zelfs beter in lijn met hun wensen dan het voormalig verrekenbeding
Samengevat, het reeds geschrapte finale verrekenbeding heeft niet dezelfde gevolgen voor de langstlevende echtgenoot als de nieuwe bedingen die het voorwerp uitmaken van deze aanvraag. De juridische kwalificatie van een verbintenisrechtelijk vorderingsrecht dan wel van een zakenrechtelijk recht houdt voor de langstlevende een groot verschil in qua comfort. Na de wijzigingen bestaat voor de langstlevende een bescherming zonder enige inspraak van de erfgenamen.
Het verdelingsbeding en het voorgenomen toekenningsbeding dat de echtgenoten aan hun stelsel van scheiding van goederen willen toevoegen, laten hen toe om hun beider wensen voor het comfort van de langstlevende zeer ruim te bereiken, binnen de krijtlijnen die de civiele wet aangeeft.
- Het verdelingsbeding slaat immers op onverdeelde goederen waarvan de echtgenoten door de gezamenlijke verkrijging ervan reeds bevestigen dat het om goederen gaat met een gezinsbestemming die niet hoort te eindigen bij overlijden van een van de echtgenoten. Deze onverdeelde goederen moeten daarom volkomen, onmiddellijk en louter op basis van de wilsuiting van de langstlevende, ter zijne of hare beschikking blijven.
- Het voorgenomen toekenningsbeding slaat op de niet onverdeelde goederen van de eerststervende echtgenoot, waarvan het de wens van de aanvragers is dat deze goederen bij het eerste overlijden volkomen, onmiddellijk en louter op basis van de wilsuiting van de langstlevende echtgenoot tot zijn/haar beschikking moeten worden gesteld.
In beide gevallen behoudt de langstlevende de optie om na het overlijden van de andere, genoegen te nemen met een kleiner voordeel.
Dit gebeurt bovendien met een maximale uitschakeling van het risico van inkorting.
Deze civielrechtelijke motieven zijn voor de aanvragers doorslaggevend bij hun voornemen om de bedingen, die in deze aanvraag zijn vermeld, met verzoek tot bevestiging van hun fiscale consequentie als uiteengezet, in hun huwelijksovereenkomst op te nemen.
9. Duur
27. Artikel 3.22.0.0.1, §4, lid 1 VCF stelt dat een beslissing wordt getroffen voor een termijn die niet langer mag zijn dan vijf jaar, tenzij indien het geval dat voorwerp is van de aanvraag, een langere termijn rechtvaardigt.
Wanneer de rulingaanvraag betrekking heeft op de registratiebelasting, is deze termijn van vijf jaar ruim voldoende. Bij kwesties omtrent erfbelasting, meer bepaald de toepassing van bepaalde fictiebepalingen is dit geheel anders. De heffing zal immers – naar alle verwachting – pas vele jaren later plaatsvinden, bij overlijden van een van de echtgenoten.
Een voorafgaande beslissing inzake erfbelasting is volgens aanvragers een geval waarin het voorwerp van de aanvraag ‘automatisch’ een langere duurtijd rechtvaardigt en vereist aldus niet dat de aanvragers expliciet de bevestiging vragen voor een langere duurtijd.
We begrepen dat het standpunt van de Vlaamse belastingdienst is dat de verlenging van de duurtijd uitdrukkelijk moet worden gevraagd.
We wensen dan ook voor onderhavige aanvraag een verlengde duurtijd aan te vragen, meer bepaald tot het ogenblik van overlijden van de eerstvolgende echtgenoot.
10. Besluit
28. Uit wat voorafgaat blijkt afdoende dat de aanvragers het optioneel verblijvingsbeding en de voorgenomen verrichting tot toevoeging van het optioneel toekenningsbeding volledig vormgeven omwille van de civiele draagwijdte van deze huwelijksvoordelen.
Zij verzoeken dan ook te bevestigen dat er geen toepassing kan worden gemaakt van de artikelen 2.7.1.0.2, 2.7.1.0.3, lid 1, 3°, 2.7.1.0.4, 2.7.1.0.5 en 2.7.3.4.1, lid 1, 1° VCF, noch rechtstreeks, noch onrechtstreeks via de algemene antimisbruikbepaling van artikel 3.17.0.0.2 VCF.
IV. Beslissing
29. Gelet op artikel 3.22.0.0.1 VCF komt het besluitvormingsorgaan tot de volgende voorafgaande beslissing:
30. Onder voorafgaande beslissing wordt verstaan de juridische handeling waarbij de bevoegde entiteit van de Vlaamse administratie overeenkomstig de bepalingen die van kracht zijn, vaststelt hoe de bepaling van de VCF wordt toegepast op een bijzondere situatie of verrichting, die op fiscaal vlak nog geen uitwerking heeft gehad. De Vlaamse Belastingdienst doet bijgevolg geen uitspraak over de rechtsgeldigheid van overeenkomsten op burgerrechtelijk vlak.
Artikel 3.22.0.0.1, §2, eerste lid, 3° VCF stelt duidelijk dat de aanvraag de verwijzing moet bevatten naar de wettelijke of reglementaire bepalingen waarop de beslissing moet slaan.
De voorafgaande beslissing heeft bijgevolg enkel betrekking op die specifieke artikelen waarnaar in de aanvraag uitdrukkelijk verwezen wordt.
31. Volgende artikelen uit de VCF worden onderzocht, zoals in de aanvraag vermeld:
- Artikel 2.7.1.0.2 VCF:
De erfbelasting is verschuldigd ongeacht of de verkrijging gebeurt ingevolge wettelijke devolutie, uiterste wilsbeschikking of contractuele erfstelling.
Naast het geval, vermeld in het eerste lid, is de erfbelasting ook verschuldigd op een verkrijging van vruchtgebruik met toepassing van artikel 858bis van het Burgerlijk Wetboek, tenzij de langstlevende echtgenoot of wettelijk samenwonende aan het vruchtgebruik heeft verzaakt conform paragraaf 6 van het voormelde artikel.
- Artikel 2.7.1.0.3, eerste lid, 3° VCF:
Worden met het oog op de heffing van het successierecht als legaten beschouwd:
…
3° alle schenkingen van roerende goederen die de erflater heeft gedaan onder de opschortende voorwaarde of termijn die vervuld wordt ingevolge het overlijden van de schenker.
- Artikel 2.7.1.0.4 VCF:
De langstlevende echtgenoot die ingevolge een huwelijksovereenkomst die niet aan de regels voor de schenkingen is onderworpen, meer dan de helft van de gemeenschap toegekend krijgt, wordt voor de heffing van de erfbelasting gelijkgesteld met de langstlevende echtgenoot die, als niet wordt afgeweken van de gelijke verdeling van de gemeenschap, het deel van de andere echtgenoot krachtens een schenking onder de levenden of een uiterste wilsbeschikking geheel of gedeeltelijk verkrijgt.
- Artikel 2.7.1.0.5 VCF:
§ 1. De goederen waarvan de bevoegde entiteit van de Vlaamse administratie het bewijs levert dat de erflater er kosteloos over beschikte gedurende de vijf jaar vóór zijn overlijden, worden geacht deel uit te maken van zijn nalatenschap, tenzij de bevoordeling onderworpen is aan de schenkbelasting of het registratierecht op de schenkingen onder de levenden. De erfgenamen of legatarissen hebben een verhaalsrecht ten aanzien van de begiftigde voor de successierechten die op die goederen voldaan zijn.
Als door de bevoegde entiteit van de Vlaamse administratie of door de erfgenamen en legatarissen bewezen wordt dat de bevoordeling toekwam aan een bepaalde persoon, wordt die als legataris van de geschonken zaak beschouwd.
Voor de toepassing van deze paragraaf wordt een bevoordeling waarvoor een vrijstelling van de schenkbelasting is toegepast, gelijkgesteld met een bevoordeling die aan de schenkbelasting of aan het registratierecht op de schenkingen onder de levenden is onderworpen.
§ 2. De termijn van vijf jaar, vermeld in paragraaf 1, wordt evenwel op zeven jaar gebracht als het gaat om aandelen en activa als vermeld in artikel 2.8.6.0.3.
De termijn van zeven jaar, vermeld in het eerste lid, wordt teruggebracht tot drie jaar als de kosteloze beschikking dagtekent van voor 1 januari 2012.
- Artikel 2.7.3.4.1, 1°, tweede volzin VCF:
Als passief van de nalatenschap van een rijksinwoner wordt alleen het volgende aanvaard:
1° de schulden van de erflater die op de dag van zijn overlijden bestaan. Andere schulden dan de schulden, vermeld in artikel 2.7.3.2.7, die voortkomen uit de toepassing van een beding in een huwelijksovereenkomst dat door de erflater en zijn partner is overeengekomen en dat betrekking heeft op de vereffening van hun huwelijksvermogensstelsel worden niet beschouwd als schulden van de erflater die op de dag van zijn overlijden bestaan;
- Artikel 3.17.0.0.2 VCF (antimisbruikbepaling):
Aan de bevoegde entiteit van de Vlaamse administratie kan niet worden tegengeworpen, de rechtshandeling noch het geheel van rechtshandelingen dat een zelfde verrichting tot stand brengt, wanneer die entiteit door vermoedens of door andere bewijsmiddelen, vermeld in artikel 3.17.0.0.1, en aan de hand van objectieve omstandigheden aantoont dat er sprake is van fiscaal misbruik.
Er is sprake van fiscaal misbruik wanneer de belastingplichtige door middel van de door hem gestelde rechtshandeling of het geheel van rechtshandelingen één van de volgende verrichtingen tot stand brengt:
1° hetzij een verrichting waarbij hij zichzelf in strijd met de doelstellingen van een bepaling van deze codex of de ter uitvoering daarvan genomen besluiten buiten het toepassingsgebied van die bepaling plaatst;
2° hetzij een verrichting waarbij aanspraak wordt gemaakt op een belastingvoordeel, voorzien door een bepaling van deze codex of de ter uitvoering daarvan genomen besluiten, en de toekenning van dit voordeel in strijd zou zijn met de doelstellingen van die bepaling en die in wezen het verkrijgen van dit voordeel tot doel heeft.
Het komt aan de belastingplichtige toe te bewijzen dat de keuze voor zijn rechtshandeling of het geheel van rechtshandelingen door andere motieven verantwoord is dan het ontwijken van de belasting. Als de belastingplichtige het tegenbewijs niet levert, dan wordt de verrichting aan een belastingheffing overeenkomstig het doel van deze codex onderworpen alsof het misbruik niet heeft plaatsgevonden.
De te beoordelen verrichting(en)
32. Aanvragers hebben bij akte verleden voor notaris […] te […] op xx.xx.2021, een wijziging van hun huwelijksstelsel doorgevoerd met behoud van het stelsel van scheiding van goederen met een finaal verrekenbeding, door toevoeging van een optioneel verblijvingsbeding met betrekking tot alle tussen de echtgenoten onverdeelde goederen.
Bij akte verleden voor notaris […] te […] op xx.xx.2023 hebben de echtgenoten een bijkomende wijziging aan hun huwelijksovereenkomst aangebracht, met name de schrapping van het finaal verrekenbeding dat sedert xx.xx.2016 tussen hen bestond ter vervanging van een sedert de voorhuwelijkse huwelijksovereenkomst van xx.xx.1991 bestaande contractuele erfstelling met betrekking tot alle goederen.
Sedert de akte van xx.xx.2023 tot op heden, zijn de echtgenoten gehuwd onder het stelsel van scheiding van goederen met een optioneel verblijvingsbeding voor de tussen de echtgenoten bestaande onverdeeldheden.
Sedert deze akte van xx.xx.2023 is er bijgevolg tussen de echtgenoten geen huwelijksvermogensrechtelijke regeling ter bescherming van de langstlevende echtgenoot voor wat betreft de exclusief eigen goederen.
De echtgenoten X-Y nemen zich voor om voor deze goederen, dus alle exclusief eigen goederen met inbegrip van de met derden onverdeelde goederen, bij wijze van een zogenaamd optioneel ‘toekenningsbeding’, zakenrechtelijk toe te kennen aan de langstlevende echtgenoot.
Beoordeling
Onderzoek van de artikelen 2.7.1.0.2 VCF, 2.7.1.0.3, 3° VCF, 2.7.1.0.4 VCF, 2.7.1.0.5 VCF en artikel 2.7.3.4.1, 1°, tweede zin VCF
33. Algemeen wordt aanvaard dat een huwelijksvoordeel een overeenkomst ten bezwarende titel is.
Het besluitvormingsorgaan merkt op dat het begrip ‘huwelijksvoordeel’ niet wettelijk gedefinieerd is, doch slechts omschreven in het kader van stelsels van gemeenschap van goederen. In de rechtsleer bestaan verschillende stromingen voor de invulling van het begrip huwelijksvoordeel in stelsels van scheiding van goederen.
Het besluitvormingsorgaan spreekt zich niet uit over de burgerrechtelijke kwalificatie van de bedingen van verblijving en toekenning als geldige huwelijksvoordelen die bovendien zakenrechtelijke werking zouden hebben.
In de mate bijgevolg dat het (optioneel) verblijvingsbeding en het (optioneel) toekenningsbeding burgerrechtelijk kwalificeren als huwelijksvoordelen met zakenrechtelijke werking zal deze kwalificatie doorwerken in het fiscaal recht.
Fiscaal betekent dit dat de verblijving en de toekenning aan de langstlevende echtgenoot ingevolge een huwelijksvoordeel niet behandeld wordt als een erfrechtelijke verkrijging, doch wel als een verkrijging op grond van een overeenkomst onder de levenden, meer bepaald een overeenkomst onder bezwarende titel.
34. In de mate dat de verblijvings- en toekenningsbedingen in casu effectief een geldige huwelijksvoordelen met zakenrechtelijke werking zijn, volgt het besluitvormingsorgaan dezelfde redenering voor de fiscale behandeling van deze verrichting.
1) Mogelijke toepassing van artikel 2.7.1.0.2 VCF?
35. Overeenkomstig artikel 2.7.1.0.2 VCF worden met erfbelasting belast, de goederen die verkregen worden uit de nalatenschap, via wettelijke devolutie, uiterste wilsbeschikking of contractuele erfstelling.
De verkrijging door een langstlevende echtgenoot van een huwelijksvoordeel is een huwelijksvermogensrechtelijke verkrijging.
36. Er zal geen toepassing gemaakt worden van artikel 2.7.1.0.2 VCF.
2) Mogelijke toepassing van artikel 2.7.1.0.3, eerste lid, 3° VCF?
37. De schenkingen van roerende goederen onder opschortende voorwaarde of
termijn die vervuld wordt ingevolge het overlijden van de schenker, worden onder de erfbelasting geplaatst op grond van artikel 2.7.1.0.3, eerste lid, 3° VCF.
De burgerrechtelijke kwalificatie van het (optioneel) verblijvingsbeding en het (optioneel) toekenningsbeding als huwelijksvoordeel heeft als gevolg dat deze bedingen ten bezwarende titel zijn.
38. Er zal geen toepassing gemaakt worden van artikel 2.7.1.0.3, eerste lid, 3° VCF.
3) Mogelijke toepassing van artikel 2.7.1.0.4 VCF?
39. De toebedeling van meer dan de helft van een gemeenschap bij overlijden wordt fiscaal, zowel voor onroerende als voor roerende goederen onder de erfbelasting geplaatst op grond van artikel 2.7.1.0.4 VCF.
De optionele verblijving en de optionele toekenning van goederen heeft volgens de aanvrager geen betrekking op een wettelijke of conventionele gemeenschap.
40. Er zal voor deze bedingen geen toepassing gemaakt worden van artikel 2.7.1.0.4 VCF.
4) Mogelijke toepassing van artikel 2.7.1.0.5 VCF?
41. Kosteloze beschikkingen die dagtekenen vanaf 1 januari 2025, gedaan door een erflater gedurende de vijf jaar voorafgaand aan het overlijden, welke niet onderworpen zijn geweest aan schenkbelasting of aan registratierechten op schenkingen worden onder de erfbelasting geplaatst op grond van artikel 2.7.1.0.5 VCF.
De burgerrechtelijke kwalificatie van het optioneel verblijvingsbeding het optioneel toekenningsbeding als huwelijksvoordelen heeft als gevolg dat deze bedingen ten bezwarende titel zijn.
42. Er zal geen toepassing gemaakt worden van artikel 2.7.1.0.5 VCF.
5) Mogelijke toepassing van artikel 2.7.3.4.1, eerste lid, VCF?
43. Artikel 2.7.3.4.1, eerste lid, VCF bepaalt welke schulden aanvaardbaar zijn als passief van de nalatenschap van een rijksinwoner. Ingevolge de tweede zin van voormeld artikel zijn schulden die voortkomen uit de toepassing van een beding in een huwelijksovereenkomst dat door de erflater en zijn partner is overeengekomen en dat betrekking heeft op de vereffening van hun huwelijksvermogensstelsel niet aanvaardbaar in het passief van de nalatenschap.
Aanvrager geeft aan dat het optioneel toekenningsbeding geen schuld creëert, maar aan de langstlevende een rechtstreekse en zakenrechtelijke aanspraak verleent op welbepaalde eigen goederen van de eerststervende echtgenoot.
44. Zoals hiervoor reeds gemeld wordt, merkt het besluitvormingsorgaan op dat er in de rechtsleer verschillende stromingen bestaan voor de invulling van het begrip huwelijksvoordeel in stelsels van scheiding van goederen. Het besluitvormingsorgaan spreekt zich evenwel niet uit over de burgerrechtelijke kwalificatie van het in casu voorgenomen toekenningsbeding.
Uit de motivering van de aanvraag blijkt dat de aanvrager de analyse in de rechtsleer volgt, die het (optioneel) toekenningsbeding kwalificeert als een huwelijksvoordeel met zakenrechtelijke werking.
In de mate dat deze burgerrechtelijke kwalificatie als huwelijksvoordeel met zakenrechtelijke werking correct is, zal deze kwalificatie doorwerken in het fiscaal recht.
Aangezien er volgens aanvrager door het optioneel toekenningsbeding geen schuld gecreëerd wordt, zal er bij de toekenning ten gevolge van het optioneel toekenningsbeding geen toepassing worden gemaakt van artikel 2.7.3.4.1, eerste lid, VCF.
Onderzoek van fiscaal misbruik (artikel 3.17.0.0.2 VCF)
1) Algemeen
45. Elk contract dat is gesloten vanaf 1 juni 2012 kan afgetoetst worden aan de algemene antimisbruikbepaling, thans vervat in art. 3.17.0.0.2 VCF. Het contract maakt geen fiscaal misbruik uit indien er ook niet-fiscale motieven aan ten grondslag liggen.
De artikelen van titel 2, hoofdstuk 7 (erfbelasting) van de VCF vormen de rechtsgrond voor de heffing van de erfbelasting en de artikelen van hoofdstuk 8 (schenkbelasting) de rechtsgrond voor de heffing van de schenkbelasting. Bij deze bepalingen wordt er geen onderscheid gemaakt tussen specifieke en algemene bepalingen. Evenwel is het zo dat de bepaling van art. 3.17.0.0.2 VCF voorkomt dat men zich door gebruik van bepaalde rechtshandelingen buiten het toepassingsgebied van een heffingsbepaling stelt in strijd met de doelstellingen van deze bepaling, en dit doorslaggevend met fiscale motieven.
De fictiebepalingen ingevoegd in de VCF zijn terug te vinden in de artikelen 2.7.1.0.3 tot en met 2.7.1.0.9 VCF en betreffen regelingen waarbij de wetgever/decreetgever het noodzakelijk vond een bepaalde verkrijging gelijk te stellen met een legaat. De fictiebepalingen zijn geen specifieke misbruikbepalingen. Elke fictiebepaling heeft een specifiek doel. In de voorbereidende werken van elk van deze bepalingen kan de doelstelling worden nagelezen aan de hand waarvan een concrete techniek kan worden geëvalueerd. De fictiebepaling kan enkel worden toegepast als er voldaan is aan de voorwaarden die door het overeenkomstig artikel uit de VCF worden gesteld.
Uit de structuur van de VCF kan worden afgeleid dat de decreetgever met de artikelen 2.7.1.0.3 tot en met 2.7.1.0.9 VCF geen specifieke misbruikbepalingen voor ogen had: de algemene misbruikbepaling is opgenomen in titel 3 (Inning en Invordering), die algemeen de procedurebepalingen bevat terwijl de fictiebepalingen opgenomen zijn in titel 2 (Belastingheffing), die de inhoudelijke bepalingen bevat. Meer bepaald werden de fictiebepalingen opgenomen onder hoofdstuk 7 (Erfbelasting), afdeling 1 (belastbaar voorwerp).
De antimisbruikbepaling, zoals opgenomen in art. 3.17.0.0.2 VCF, is een algemene bepaling. Het gegeven dat een artikel van titel 2, hoofdstuk 7 (erfbelasting), van de VCF niet kan worden toegepast omdat de voorwaarden niet zijn voldaan sluit de inroeping door de Vlaamse Belastingdienst van art. 3.17.0.0.2 VCF niet uit. Dit laatste artikel werd immers in het leven geroepen om te voorkomen dat de overledene voor zijn overlijden via bepaalde (legale) technieken zijn nalatenschap zou laten vererven met ontwijking van de erfbelasting.
2) In casu
46. Uit de gegevens opgenomen in de aanvraag blijkt dat aanvragers bij een oorspronkelijke huwelijksovereenkomst in datum van xx.xx.1991 huwden onder het stelsel van scheiding van goederen, met een hierbij opgenomen correctie in voordeel van de langstlevende echtgenoot, zijnde een contractuele erfstelling met betrekking tot alle goederen. Bij opeenvolgende wijzigingen aan deze huwelijksovereenkomst, in de jaren 2016, 2021 en 2023 werden deze correcties in voordeel van de langstlevende echtgenoot telkens aangepast, steeds met behoud van het basisstelsel van scheiding van goederen.
Het finaal verrekenbeding dat door de echtgenoten bij voormelde akte wijziging huwelijksovereenkomst van xx.xx.2016 ingevoegd was, gaf aan de langstlevende een louter verbintenisrechtelijke vordering. Dit finaal verrekenbeding werd geschrapt bij voormelde akte wijziging huwelijksovereenkomst van xx.xx.2023.
De voorgenomen verrichting vult de lacune op voor wat betreft een huwelijksvermogensrechtelijke regeling ter bescherming van de langstlevende echtgenoot (welke lacune met de schrapping van het verbintenisrechtelijke verrekenbeding bij akte van xx.xx.2023 ontstaan was) door toevoeging van een toekenningsbeding voor alle exclusief eigen goederen (en goederen in onverdeeldheid met derden). De zakenrechtelijke werking van het toe te voegen beding, biedt volgens aanvragers een betere bescherming van de langstlevende echtgenoot dan de louter verbintenisrechtelijke werking van het eerder tussen aanvragers bestaande verrekenbeding.
47. Gelet op de concrete feitenconstellatie, de in de aanvraag opgenomen motivering en de aangehaalde niet-fiscale motieven, is het besluitvormingsorgaan van oordeel dat de voorgelegde verrichting in casu geen fiscaal misbruik uitmaakt van voormelde artikelen, in de zin van artikel 3.17.0.0.2 VCF.
48. Deze beslissing heeft alleen betrekking op de erfbelasting en doet geen uitspraak over andere belastingen.
Voetnoten
[1] Een afschrift van de huwelijksovereenkomst van xx.xx.1991 werd door aanvrager gevoegd bij de aanvraag.
[2] Een afschrift van de wijzigende huwelijksovereenkomst van xx.xx.2016 werd door aanvrager gevoegd bij de aanvraag.
[3] Een afschrift van de wijzigende huwelijksovereenkomst van xx.xx.2021 werd door aanvrager gevoegd bij de aanvraag.
[4] Een afschrift van de wijzigende huwelijksovereenkomst van xx.xx.2023 werd door aanvrager gevoegd bij de aanvraag.
[5] Voetnoot van de aanvrager: Zuiver formeel is artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1°, tweede volzin VCF geen fictiebepaling, maar inhoudelijk is dat wel het geval. De bepaling maakt een overeenkomst onder de levenden belastbaar, die op grond van de algemene regel (art. 2.7.1.0.2, tweede lid VCF) niet belastbaar is. Zie: GEELHAND DE MERXEM N., ‘De vierde piste ter vervanging van een finaal verrekenbeding: fiscaal misbruik?’, Successierechten 2026/4, (14) 21, voetnoot 10.
[6] SPRUYT E., Antimisbruik in registratie- en successierechten: een kritische analyse: Handboek Estate Planning Bijzonder deel 8, Larcier, 2013, 25; VAN GEEL A., ‘Op welke wijze is vermogensplanning mogelijk na de inwerkingtreding van de nieuwe fiscale antimisbruikbepaling?’ in PINTENS W. en DECLERCK C. (eds.), Patrimonium 2012, Intersentia, 2012, (317) 322-323; VERMEULEN W. en MELIS T., ‘De nieuwe antimisbruikbepaling inzake schenkings- en successierechten: storm in een glas water?’, Registratierechten 2012/2, (13) 18; DE BRAUWERE V.-A. en DE FOY G., ‘Abus fiscal en ingénierie patrimoniale: le tigre de papier’, Rec.gén.enr.not. 2012/7, (297) 299; GEELHAND DE MERXEM N., ‘L’attribution de la communauté moyennant charge: abus fiscal?’, RNB 2014/5, (381) 384; GEELHAND DE MERXEM N., ‘Persoonlijke mijmeringen rond erfbelasting vanuit de praktijk: naar het voorbeeld van de “grondregels van het Belgisch fiscaal recht” van Prof. dr. S. Van Crombrugge’, TEP 2020/4, (781) 786; AYDOGAN A., ‘Geen fiscaal misbruik zonder gefnuikte fiscale doelstelling’, AFT 2020/6-7, (34) 36; DECOUTERE H., De algemene antimisbruikbepaling en successieplanning, Intersentia, 2020, 85.
[7] GwH 30 oktober 2013, 141/2013, APT 2014/1, 47 (samenvatting), Arr.GwH 201¾, 2535, BS 2 januari 2014 (ed. 1), 5 (uittreksel), FJF 2014/8, 805, JDF 2013/7-8, 218, noot GARABEDIAN D. en NEMERY DE BELLEVAUX J., Rec.gén.enr.not. 2014/1, 8, RFRL 201¾, 328, RW 2013-2014/12, 479 (samenvatting), RW 2013-2014/29, 1142 (samenvatting) en TVW 2014/1, 80.
[8] GEELHAND DE MERXEM N., ‘De vierde piste ter vervanging van een finaal verrekenbeding: fiscaal misbruik?’, Successierechten 2026/4, (14) 20.
[9] GwH 30 oktober 2013, 141/2013, APT 2014/1, 47 (samenvatting), Arr.GwH 201¾, 2535, BS 2 januari 2014 (ed. 1), 5 (uittreksel), FJF 2014/8, 805, JDF 2013/7-8, 218, noot GARABEDIAN D. en NEMERY DE BELLEVAUX J., Rec.gén.enr.not. 2014/1, 8, RFRL 201¾, 328, RW 2013-2014/12, 479 (samenvatting), RW 2013-2014/29, 1142 (samenvatting) en TVW 2014/1, 80.
Overweging B.21.2, www.const-court.be: “kan zij de strijdigheid van de verrichting met de doelstellingen van de betrokken fiscale bepaling echter enkel vaststellen wanneer die doelstellingen op voldoende duidelijke wijze blijken uit de tekst en, in voorkomend geval, uit de parlementaire voorbereiding van de van toepassing zijnde wetsbepaling”.
[10] Cass. (1e k.) 6 januari 2023, F.20.0128.N, ‘Vlaams Gewest/B.T., J.T., J.T.’, FJF 2023/6, 264 (samenvatting), Rec.gén.enr.not. 2023/5, 207, noot DE PAGE P., RTDF 2023/3-4, 913 (samenvatting), noot DE PAGE P., RW 2023-2024/4, 149 (samenvatting), T.Not. 2023/5, 348, noot WEYTS L. en TFR 2023/641, 469 (samenvatting).
[11] Zuiver formeel is artikel 2.7.3.4.1, lid 1, 1°, tweede volzin VCF geen fictiebepaling, maar inhoudelijk is dat wel het geval. De bepaling maakt een overeenkomst onder de levenden belastbaar, die op grond van de algemene regel (art. 2.7.1.0.2, tweede lid VCF) niet belastbaar is. Zie: GEELHAND DE MERXEM N., ‘De vierde piste ter vervanging van een finaal verrekenbeding: fiscaal misbruik?’, Successierechten 2026/4, (14) 21, voetnoot 10.
[12] GEELHAND DE MERXEM N., ‘De vierde piste ter vervanging van een finaal verrekenbeding: fiscaal misbruik?’, Successierechten 2026/4, (14) 21.
[13] VERDICKT B. en BRONCKAERS L., ‘De maatschap voor familiaal vermogensbeheer: wat is er mogelijk volgens Vlabel’, Notariaat 2026/1, (1) 10.
[14] HvB Gent 1 december 2020, 2018/AR/1269, TFR 2021/598, 276 (samenvatting).
[15] GEELHAND DE MERXEM N., ‘De vierde piste ter vervanging van een finaal verrekenbeding: fiscaal misbruik?’, Successierechten 2026/4, (14) 22.
[16] Art. 170, § 2 Gw.