Definitie

De indicator toont de evolutie van het percentage van de totale oppervlakte Natura 2000-gebied in Vlaanderen waar de nachtelijke emissie van licht de ecologische drempelwaarde (2 nW/cm²/sr) overschrijdt. De indicator is gebaseerd op satellietbeelden en geeft daarom een globaal beeld van de druk op beschermde gebieden door lichtvervuiling.

Bespreking

De uitbreiding van bebouwing, industrie en infrastructuur gaat gepaard met een toename van kunstmatig licht. Dat licht verstrooit in de lagere atmosfeer en creëert ’s nachts lichtvervuiling in steden en open ruimtegebieden. Vlaanderen is een van de meest door lichtvervuiling verstoorde regio’s van Europa (Widmer e.a. 2022). Lichtvervuiling kan negatieve effecten hebben op de menselijke gezondheid en de biodiversiteit. Nachtelijke verlichting beïnvloedt het gedrag en de stofwisseling van organismen, waardoor de dagelijkse activiteit, de voortplanting en interacties tussen soorten verstoord raken (Dekeukeleire, Gyselings, en De Bruyn 2023; Widmer e.a. 2022). Omdat lichtvervuiling de verplaatsing van dieren beïnvloedt, kan het ook de versnippering van het leefgebied in de hand werken (Dekeukeleire, Gyselings, en De Bruyn 2023).

De impact van lichtvervuiling is sterk soortspecifiek en afhankelijk van de kenmerken van het licht, zoals de verlichtingssterkte en de kleur. Om licht in de omgeving te meten, kunnen verschillende maten gebruikt worden. Voor analyses op grote schaal zijn we aangewezen op satellietbeelden die de stralingsintensiteit van een oppervlak (radiantie - W/m²/sr) meten. Een recente overzichtsstudie van het Europese Milieuagentschap over lichtvervuiling stelt 2 nW/cm^2/sr voor als drempelwaarde voor de ecologische impact (Widmer e.a. 2022). Die waarde komt overeen met de typische lichtsterkte in kleine dorpen of dunbevolkte gebieden en wordt verondersteld minstens een lage impact op organismen te hebben.

De meest recente cijfers voor 2025 geven aan dat de ecologische drempelwaarde in 42 procent van de oppervlakte van de Natura 2000-gebieden in Vlaanderen overschreden wordt. Het percentage schommelde sinds 2017 rond 50 procent, maar nam een duik in 2023 en blijft sindsdien min of meer stabiel. Door de energiecrisis in 2022 besloten veel lokale besturen hun straatverlichting gedeeltelijk te doven. Ook het toegenomen gebruik van LED-verlichting kan een deel van de daling verklaren. Dit type verlichting bevat meer licht uit het blauwe spectrum, en satellietmetingen zijn minder gevoelig voor deze lichtkleur (Sánchez de Miguel e.a. 2022). Door de onzekerheid op de gegevens is het echter te vroeg om te spreken van een trendbreuk. De analyse van een langere tijdreeks tussen 2000 en 2022 toont aan dat de lichtvervuiling in de Natura 2000-gebieden in die periode met ongeveer 20 procent toenam. Deze tijdreeks is echter minder geschikt voor de indicator omdat ze twee periodes met verschillende meetmethoden combineert.

Figuur 2 toont de ruimtelijke spreiding van de lichtvervuiling in Vlaanderen. De nachtelijke lichtintensiteit is het hoogst in en rond de steden en in de havengebieden. Ook de serregebieden rond Mechelen en Roeselare springen eruit.

De meeste Natura 2000-gebieden liggen afgelegen van de zones met sterke lichtvervuiling. De gebieden die het meest te kampen hebben met lichtvervuiling liggen in het Antwerps havengebied, in de Vlaamse ruit en aan de kust.