Definitie

De indicator ‘Oppervlakte beschermde gebieden’ toont de evolutie van de oppervlakte van beschermde gebieden en gebieden waar gebiedsgerichte instandhoudingsmaatregelen gelden (OECM’s).

Het VN-verdrag inzake biologische diversiteit definieert ‘beschermd gebied’ als volgt: een geografisch bepaald gebied dat wordt aangewezen of gereguleerd en beheerd ter verwezenlijking van specifieke doeleinden aangaande behoud. Deze indicator zal dienen voor de opvolging van het mondiaal kader voor de biodiversiteit zoals vastgesteld binnen deze conventie.

De indicator omvat de Natura 2000-gebieden (Vogel- en Habitatrichtlijngebieden), de gebieden binnen het Vlaams Ecologisch Netwerk, de planologisch groene en geel-groene gebieden (bos-, natuur-, reservaat-, overig groengebieden en agrarische gebieden met ecologisch belang en agrarische gebieden met bijzondere waarde), de gebieden met beschermingsstatuut volgens de natuurwetgeving in Vlaanderen (Nat-DA) (bv. beschermd duingebied volgens het Duinendecreet). Deze gebieden overlappen vaak: Natura 2000-gebieden overlappen soms met VEN en hebben vaak een planologische groene bestemming. Met die overlap wordt rekening gehouden bij de berekening van de totale oppervlakte. Beschermde gebieden maken deel uit van een breder beschermingsregime, ingesteld door de overheid. Dit wordt uitvoerig beschreven in hoofdstuk C4 Bescherming en beheer van het Natuurrapport 2020. Deze indicator focust echter specifiek op beschermde gebieden aangeduid of tot stand gekomen via een specifieke procedure met geografische afbakening.

Bespreking

Eind 2024 bedroeg de oppervlakte beschermd gebied 314.397 ha of 23% van Vlaanderen. Hiervan zijn 166.224 ha (12,2%) Natura 2000-gebieden en 28.938 ha (2,1%) Vlaams Ecologisch Netwerk buiten Natura 2000-gebieden, 100.802 ha (7,4%) groene bestemming buiten VEN en Natura 2000-gebieden, 8.351 ha (0,6%) geelgroene bestemming buiten VEN en Natura 2000-gebieden, en 10.081 ha (0,7%) gebieden met een Vlaams beschermingsstatuut die buiten de Natura 2000-gebieden, VEN en planologisch groene en geelgroene gebieden vallen. De indicator gebruikt deze gebieden omdat deze via specifieke afbakeningsprocedures tot stand komen en bijgevolg ondubbelzinnig verbonden zijn met een kaart waardoor het mogelijk is om oppervlaktes te berekenen. Deze gebieden kennen echter een verschillend wettelijk beschermingsregime.

Juridische bescherming van gebieden is een belangrijke beleidsmaatregel om het biodiversiteitsverlies te stoppen. Wettelijke bescherming alleen is echter niet voldoende om de biodiversiteit in deze gebieden te vrijwaren: ook effectief natuurbeheer is een belangrijke factor voor het bereiken van natuurdoelen.

Zo’n 40% van de Natura 2000-oppervlakte is onder effectief natuurbeheer. Dit aandeel is te verklaren omdat vooral de vogelrichtlijngebieden heel wat planologisch niet-groene gebieden bevatten, zonder effectief natuurbeheer. 38% van het Vlaams Ecologisch Netwerk buiten Natura 2000-gebieden, 24% van de groene bestemming buiten VEN en Natura 2000-gebieden, 5% van de geelgroene bestemming buiten VEN en Natura 2000-gebieden, en 89% van gebieden met een Vlaams beschermingsstatuut die buiten de Natura 2000-gebieden VEN en planologisch groene en geelgroene gebieden liggen, valt onder effectief natuurbeheer (Figuur 2).

Naast geografisch afgebakende gebieden zijn er ook bepaalde vegetatietypes (verboden te wijzigen vegetatie, bossen en kleine landschapselementen)¹ die, ongeacht hun locatie, juridische bescherming genieten via het Natuurdecreet en het Bosdecreet en hun uitvoeringsregels, maar deze vallen niet onder deze indicator omdat het niet om afgebakende gebieden gaat.

Deze indicator meet de beleidsinspanning voor biodiversiteitsbehoud aan de hand van een expliciet gebiedsgericht beschermingsregime. Een toename in de dekking van beschermde gebieden en andere effectieve gebiedsgerichte instandhoudingsmaatregelen (OECM’s) geeft aan dat overheden, private personen en maatschappelijke organisaties zich meer inspannen om gebieden te beschermen en zo het langetermijnbehoud van biodiversiteit te realiseren. Het is een van de headline indicators om de voortgang richting actiedoel 3 van het Kunming-Montreal globaal biodiversiteitskader voor 2030 te evalueren.